Skógarbotnsplöntur

Aðstæður fyrir annan gróður en tré eru gjörólíkar í og utan við skóga. Sérstaklega ef trén eru fleiri en tvö. Þess vegna er farið dálítið frjálslega með sannleikann í þessari tilvitnun hér í byrjun og sennilega á það sinn þátt í að gera hana svona eftirminnilega.

Allar grænar plöntur ljóstillífa. Því er birta og sólarljós þeim alger nauðsyn. Þar sem í skóginum vaxa að jafnaði mörg tré verður meiri birta utan við skóginn en víðast hvar inni í honum. Á móti kemur að skógurinn er mun skýlli en berangrið. Innan skógarins verður meiri samkeppni um birtu, næringu og pláss, bæði ofan- og neðanjarðar, en á berangri. Að auki skiptir gerð, stærð og aldur skógarins miklu máli hvað varðar skilyrði fyrir gróður í skógi. Allt þetta leiðir til þess að aðstæður fyrir lággróður og runna eru aðrar inni í skóginum en utan hans. Plöntur, sem þróast hafa í skógum, getum við kallað skógarbotnsplöntur. Þær eiga það sameiginlegt að vilja vaxa í skjóli og flestar þeirra komast af þótt þær fái ekki mikið ljós. Margar þessara plantna þola illa að vaxa á berangri. Þær geta þornað og skrælnað utan skógarskjólsins enda eru þær fæstar með varnir eins og þykka vaxhúð eða mikla hæringu til að draga úr vatnstapi. Slíkar varnir tilheyra fyrst og fremst berangursplöntum af einhverju tagi.

Margar skuggþolnar skógarbotnsplöntur eru sérlega blaðfallegar og sumar hafa mjög stór laufblöð sem auðvelda þeim ljóstillífun. Má nefna brúskur, Hosta spp. sem dæmi.

Við höfum áður birt pistil um hvernig skógarbotninn þróast en hér birtist annar pistill okkar um skógarbotninn.

Yfirlit

Umfjöllun um skógarbotninn í íslenskum skógum hefur hingað til verið heldur klén en efnið umfangsmikið. Því munum við smám saman birta fleiri pistla um gróður í skógarbotninum á þessum vettvangi. Hér verður fjallað almennt um þær plöntur sem þrífast í skógarbotni. Seinna munum við fjalla nánar um einstaka hópa plantna.

Í þessum pistli segjum við fyrst frá því að aðstæður geta verið mjög ólíkar í skógarbotninum frá einum stað til annars. Þar getur vaxandi skjól, ólík birta og mismunandi jarðvegur skapað fjölbreytta vist. Svo segjum við frá vorblómstrandi plöntum í laufskógum sem ljúka blómgun og jafnvel allri vaxtarlotunni áður en skógurinn laufgast að fullu. Síðan skoðum við sérstaklega skuggþolnar plöntur sem þurfa gott skjól yfir veturinn. Slíkt skjól geta skógar veitt en sumar þessara plantna hafa viðhaldist í snjódældum eða hraungjótum eftir að skógarnir hurfu að mestu á Íslandi. Því næst segjum við frá skuggþolnum runnum og að lokum fjöllum við lítillega um stöðuna á Íslandi.

Mismunandi forsendur 

Eins og við sögðum frá í fyrri pistli okkar um skógarbotninn hefur magn þess ljóss sem kemst í gegnum laufkrónur trjánna bein áhrif á þann gróður sem þrífst í botni skóga. Almennt er það svo að lauftré mynda bjarta skóga og barrtré dimma skóga en á því eru undantekningar. Við nefndum líka að laufmassi trjáa getur verið nokkuð mismunandi milli tegunda. Það er eitt af því sem hefur áhrif á hversu mikið ljós berst alla leið niður í skógarbotninn. Þegar laufflatarmál á hverja flatareiningu er skoðað kemur í ljós að það er mun meira en flatarmál þess jarðvegsyfirborðs sem er undir trjánum. Þetta má sjá á myndinni hér að neðan sem er úr bókinni Elements of Ecology (2015). Þar sem laufmassi trjáa er misjafn hefur þetta mikil áhrif á þá birtu sem kemst til jarðar og þar með þann gróður sem þrífst í skógarbotninum. Svo má hafa í huga að laufblöð eru misjafnlega þykk og hleypa mismiklu ljósi í gegn um sig.

Margar tegundir runna og annarra plantna geta vel vaxið í nokkuð skuggsælum skógum en sumar þeirra blómstra lítið nema þar sem birta er næg. Í þéttum skógum getur samkeppni um pláss fyrir rætur einnig dregið úr vexti botngróðurs en þar sem það fer vanalega saman við skort á birtu skoðum við það ekki frekar í þessum pistli.

Svo má eflaust finna rjóður og jaðra, til dæmis meðfram stígum, þar sem mikil birta kemst til jarðar. Allt skapar þetta mismunandi vist sem hentar mismunandi hópum plantna.

Fleira skiptir töluverðu máli í fjölbreyttum skógum. Jarðvegur er ekki alls staðar eins. Mismunandi raka- og sýrustig og frjósemi getur einkennt fjölbreytta skóga. Í skógarvistkerfum er að finna mismunandi lög í skóginum. Það sem við skoðum helst í skógarbotninum er graslagið og runnalagið.