Hafþyrnir - Hinn þyrnótti hestaljómi

Í Evrópu og Asíu hefur tegundin, sem við nú segjum frá, lengi verið þekkt fyrir næringarrík ber sem nýtt hafa verið til manneldis og lækninga. Hin síðari ár hefur ræktun hennar aukist víða en hvergi í heiminum er hún jafnmikið ræktuð og í Kína. Þar vex hún villt og er að auki mikið ræktuð. Ræktunin hefur einnig aukist utan náttúrulegra heimkynna til dæmis í Norður-Ameríku og þá einkum í Kanada.

Þessi runni er ekki bara ræktaður vegna berjanna því hann er víða notaður í skjólbelti, til að græða upp land og til að koma í veg fyrir jarðvegseyðingu. Þar kemur sér vel að hann er með öflugt rótarkerfi og gerla á rótunum sem vinna nitur beint úr andrúmsloftinu. Það gagnast ekki bara plöntunni sjálfri heldur öllu vistkerfinu.

Tré vikunnar er runni frekar en tré. Hann þarf sólríkan stað til að þrífast og er ekki hrifinn af mikilli samkeppni við annan gróður. Annars er hann harðgerður og er bæði vind- og saltþolinn. Á Íslandi hentar hann vel í garða, á landgræðslusvæðum og sem hjálpar- og skrautplanta í skógrækt. Tré vikunnar, eða öllu heldur runni, er hafþyrnir, Hippophaë rhamnoides L. Okkur liggur svo mikið á hjarta að við munum skipta umfjölluninni í þrjá pistla og birta þá smám saman. Í þessum pistli lýsum við tegundinni, segjum frá nöfnum hennar og hvernig þau eru hugsuð. Í pistli númer tvö einbeitum við okkur að berjunum og í þriðja pistlinum segjum við frá ættfræði tegundarinnar og hvernig hún er helst notuð á Íslandi. Þegar þeir pistlar verða birtir setjum við hlekki á þá hér og hér svo framtíðarlesendur geti fundið þá án vandræða.

Heimkynni

Hafþyrni er fyrst og fremst að finna í kaldtempraða hluta Evrópu og Asíu á milli 27°N og 69°N (Li & Schroeder 1996). Oft vex hann nærri hafi, á sendnum svæðum við ár eða hátt til fjalla þar sem samkeppni við aðrar trjákenndar plöntur er lítil. Þannig er hann til dæmis nokkuð algengur við stórar ár í Ölpunum að sögn Strauß (2019). Í Evrópu vex hann allt frá Bretlandseyjum og Noregi suður til austurhluta Spánar. Í Noregi vex tegundin við strendur en einnig hátt til fjalla. Á báðum stöðum er hverfandi samkeppni við annan gróður um birtu. Þannig er það sjaldan á milli fjalls og fjöru þar sem skógar vaxa. Því er hafþyrnir sjaldgæfari á þeim slóðum. Í Asíu er tegundin sums staðar töluvert algengari en í Evrópu. Þar vex hún meðal annars hátt í Himalæjafjöllum, meðfram stórám í Rússlandi og Kína, í Mongólíu og annars staðar þar sem finna má sendinn jarðveg. Heimildum ber ekki saman um hversu langt austur í Asíu hægt er að finna tegundina í náttúrulegu umhverfi og hvar ræktun tekur við.

Utan náttúrulegra heimkynna hefur hafþyrni verið plantað víða. Í Ameríku er ræktunin mest í Kanada en hann er ræktaður allt suður til Bólivíu og Síle. Hann er einnig ræktaður austan við náttúruleg heimkynni sín í Austur-Asíu svo sem á eyríkinu Japan og í sendnu landi í Suður-Kóreu og norðurhluta Indlands.

Í náttúrulegum heimkynnum sínum má finna hafþyrni í fjölbreyttum jarðvegi en algengastur er hann í sendnum og loftríkum jarðvegi. Í frjóu landi verður hann oft undir í samkeppni við annan gróður og í þéttum, leirkenndum jarðvegi á hann erfitt. Eftir að tegundin hefur komið sér fyrir telst hún mjög þurrkþolin. Nánar verður fjallað um jarðvegskröfur hafþyrnis í þriðja pistli okkar um tegundina.

Talið er að nú um stundir vaxi hafþyrnir á um þremur milljónum hektara í heiminum öllum. Sú tala nær yfir bæði villtar og ræktaðar plöntur (Ruan, Rumpunen & Nybom 2011). Í greininni, sem hér er vísað til, kemur fram að langmest er ræktunin í Kína þar sem tegundin vex villt á um einni milljón hektara en þar er hún að auki ræktuð á um einni og hálfri milljón hektara. Þar er hafþyrni bæði plantað til landbóta og vegna berjanna.