Birkiættkvíslin – einkenni og þróun

Sumar af norðlægum tegundum ættkvíslarinnar hafa verið reyndar á Íslandi en aðeins tvær tilheyra náttúrulegri flóru Íslands.

Um norðurhluta norðurhvels jarðar eru ýmsar birkitegundir býsna algengar og skipta vistkerfin miklu máli. Sunnar á hnettinum má einnig finna birki en sumt af því er nokkuð framandi í útliti í augum flestra Íslendinga. Hinar suðlægari tegundir eiga minni möguleika á að þrífast hér á landi. Það er ekki bara vegna þess að suðlægar birkitegundir kunni ekki við veðrið á Íslandi heldur virðist birki almennt vera háð þeirri ljóslotu sem það hefur þróast við. Því er það að jafnaði nokkuð viðkvæmt fyrir breytingum á henni og þar af leiðandi þolir það illa að vera flutt norður eða suður frá upprunalegum vaxtarstað. Á því eru, sem betur fer, nokkrar undantekningar.

Í þessum pistli skenkjum við þessari ættkvísl nokkra þanka. Auðvitað er birkið sem vex á Íslandi í forgrunni enda er það viðmiðunartegundin í huga Íslendinga. Það er stundum nefnt ilmbjörk eða ilmbirki og jafnvel dúnbirki til aðgreiningar frá öðrum tegundum ættkvíslarinnar. Seinna munum við segja nánar frá þeirri tegund og þurfum við sjálfsagt að skipta þeirri umfjöllun í nokkra hluta. Að auki munum við birta sérstakan pistil um tegundir ættkvíslarinnar og sitthvað fleira er tengist þessari ættkvísl. Því má líta á þennan pistil sem inngangspistil að umfjöllun um birki. Pistlana munum við birta smám saman og verða þeir frekari viðbót við þá birkipistla sem þegar hafa verið birtir á vef Skógræktarfélagsins.

Birki eða björk

Áður en umfjöllun um ættkvíslina hefst viljum segja frá því að heitin birki og björk hafa verið notuð jöfnum höndum yfir tegundir ættkvíslarinnar. Þó er örlítill blæbrigðamunur á. Björk er notað yfir einstök, stæðileg tré. Ef nokkur falleg tré vaxa saman má tala um bjarkir í fleirtölu en hugtakið er tæpast notað yfir skóga og aldrei yfir kjarrskóga. Í þeim vaxa engar bjarkir. Aftur á móti má vel nota orðið til að lýsa einstökum lundum ef trén eru ekki þeim mun lægri og kræklóttari. Birki er safnheiti og ekki til í fleirtölu frekar en önnur safnheiti eins og hveiti, sykur eða fólk. Þegar tegundin myndar kjarr eða heila skóga er eðlilegra að nota þetta orð. Fjalldrapi er alltaf safnheiti eins og birki enda myndar hann ekki tré. Þótt hann þeki heilu heiðarnar er hann aðeins til í eintölu. Vegna þessa þykir okkur eðlilegra að nota hugtakið birki þegar við tölum um einstakar tegundir. Þá er ekki verið að tala um hvert tré fyrir sig. Aftur á móti fer vel á því að nota orðið björk um flotta, stæðilega einstaklinga innan tegunda. Á því er sú undantekning að hugtakið ilmbjörk virðist hafa unnið sér ákveðinn sess. Það er sjaldan kallað ilmbirki af ástæðum sem eru okkur ókunnar. Vel má vera að flokka megi þessa orðanotkun sem sérvisku hjá okkur en því er til að svara að betra er að vera sérvitur en samheimskur. Í pistlum okkar um elri höfum við notað hugtökin ölur og elri á sama hátt. Elri er safnheiti sem ekki á sér neina fleirtölu en hugtakið ölur nær yfir einstök, stæðileg tré. Illa fer á því að nota seinna orðið þegar talað er um runna eða kjarr. Aftur á móti getur glæsilegur gráölur tilheyrt tegundinni gráelri á sama hátt og glæsileg ilmbjörk tilheyrir tegundinni ilmbirki.