Pistlar

Áhrif ísaldar á gráelrideildina

Sigurður Arnarson skrifar 22. júlí 2026 | kl. 12:30

TRÉ VIKUNNAR - 174

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Á veturna er kalt. Það kemur samt ekki í veg fyrir að inn á milli komi hlýir dagar. Stundum koma meira að segja nokkrir dagar í röð þar sem hlýindi ríkja. Líkja má hinni löngu ísöld við ákaflega langan vetur. Hún var samt ekki eitt samfellt kuldaskeið frekar en íslenskir vetur. Inn á milli komu hlýskeið sem breyttu öllu. Þau voru sambærileg við hlýja daga á hverjum vetri. Rétt eins og hlýir dagar á hverjum vetri eru almennt færri en köldu dagarnir þá stóðu hlýskeið ísaldar mun skemur en kuldaskeiðin. Því má segja að hlutfallsleg lengd hlýskeiða ísaldar hafi verið ekki ósvipuð hlýindaköflum á vetrum. Á þeim var loftslag mun mildara en á kuldaskeiðum. Þau einkenndust af hærri meðalhita, hopi jökla og framrás gróðurs.

Nú er almennt talið að hlýskeið ísaldar hafi verið um tveir tugir og kuldaskeiðin að sjálfsögðu jafnmörg. Síðasta jökulskeið hófst fyrir um hundrað þúsund árum og lauk fyrir um tíu til tólf þúsund árum. Ef til vill ríkir ísöldin enn og við erum þá nú á einu hlýskeiði hennar.

Gráelri sem götutré. Eins og sést á himninum er myndin tekin á Akureyri. Mynd: Sig.A.

Yfirlit

Í þessum stutta pistli segjum við frá hópi skyldra elritrjáa sem stundum hafa verið flokkuð sem nokkrar tegundir en stundum sem ein tegund sem skipta má í undirtegundir. Nú teljast flest trén til einnar og sömu tegundarinnar en tveir hópar til sjálfstæðra tegunda þótt enginn efist um skyldleikann. Við förum aðeins yfir það hvernig mismunandi erfðahópar hafa orðið til og jafnvel sameinast að nýju eftir því hvernig jöklar breiddust út og hopuðu á víxl á ísöld sem leið (Tudge 2005). Síðan segjum við frá tegundum og undirtegundum í sérstökum pistli og hvernig þær hafa reynst á Íslandi. Líta má á þessa tvo pistla sem hluta af pistlaröð um elri sem sjá má hér. Í þessum hluta er fjallað um áhrif ísaldar í þróunina. Þótt gráelrið sé í brennidepli á þetta við um ótal tegundir. Í svona pistli er alltaf spurning hversu langt aftur skuli fara. Elstu menjar um elri í jarðlögum eru um 18 milljóna ára (Árni 2017). Allt elri á sér auðvitað sameiginlegan forföður en misjafnt er hvenær leiðir skildi. Því er misjafnt hversu skyldar núlifandi elritegundirnar eru. Einangrun er oft forsenda þess að nýjar tegundir verði til. Hún hefur leitt til þess að mörkin milli tegunda eru mjög óglögg og nú er tilhneiging til að sameina tegundir og skilgreina ólíka erfðahópa sem undirtegundir.

Blæelri, sem nú telst undirtegund gráelris, sem neitað hefur að gefast upp. Mynd: Samson Bjarnar Harðarson.

Ísöld

Fyrir um þremur milljónum ára gekk ísöld í garð. Þá var runninn upp sá hluti tertíer sem kallast plíósen. Á hlýskeiðum ísaldar breiddist gróður út í kjölfar hopandi jökla. Það minnir á að stundum vaknar gróður af vetrardvala á hlýindaköflum á vetrum. Á hlýskeiðunum kom sér sérstaklega vel að sumar plöntur gátu (og geta enn) lifað í sambýli við örverur á rótum sem vinna nitur beint úr andrúmsloftinu til hagsbóta fyrir allt vistkerfið. Þegar hlýskeið gengu í garð gátu slíkar plöntur, svo sem hafþyrnir, elri og belgjurtir, dreifst hratt út. Þegar næsta kuldaskeið skall á skriðu jöklarnir fram og færðu allt í kaf. Gróðurinn hörfaði og jöklar tóku við. Fjölmargir höfundar hafa skrifað um þetta ferli og áhrif þess á þróun tegunda, einkum frumherjategunda. Má nefna Colin Tudge (2005) sem dæmi.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Smellið hér til að sjá allan pistilinn: Áhrif ísaldar á gráelrideildina

Til baka í yfirlit pistla