Pistlar

Ilmbirki heima og erlendis

Sigurður Arnarson skrifar 09. september 2026 | kl. 09:00

TRÉ VIKUNNAR - 181

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Þegar norrænir landnámsmenn komu til Íslands seint á 9. öld okkar tímatals komu þeir að skógivöxnu landi. Aðeins ein tegund myndaði þá samfellda skóga á landinu. Það var birki eða Betula pubescens. Aðrar tegundir, sem mynduðu tré á Íslandi á þessum tíma, voru reynir, Sorbus aucuparia, gulvíðir, Salix phylicifolia og blæösp, Populus tremula. Engin þeirra er talin hafa myndað stóra, samfellda skóga en allar voru þær hluti af birkivistkerfinu. Allar þessar tegundir þekktu landnemarnir frá heimkynnum sínum.

Birki, brúnt af birkikembu sem étur laufin innan frá. Upp úr því vex ljósgrænn reyniviður. Hann virðist oftast verða aðeins hærri en birkið burtséð frá því hve hátt það er. Í lágvöxnu birkikjarri vex reynirinn aðeins upp úr birkinu og það gerir hann líka þótt birkið sé meira en tíu metra hátt. Það sýnir vel að þessar tegundir hafa lengi vaxið saman. Á myndinni er einnig dökkgrænt greni sem í æsku naut skjóls af birkinu. Mynd: Sig.A.

Hér má sjá sama fyrirbæri í Borgarfirði. Grænn reynir stendur upp úr birkikjarrinu. Mynd: Sig.A.

Enn er þetta sama birki algengasta trjátegund landsins en ólíklegt er að það líti allt út eins og það gerði við landnám. Að auki er ilmbirki, eins og tegundin er kölluð til aðgreiningar frá öðru birki, algengasta tegund sinnar ættkvíslar í Evrópu og vesturhluta Asíu. Því er sjálfsagt að beina kastljósinu dálítið að tegundinni.

Kjarrskógur í Litla-Sandfelli í Skriðdal. Líklegt er að birki í Skriðdal hafi verið hávaxnara á tímum Hrafnkels Freysgoða. Mynd: Sig.A.

Við höfum áður fjallað nokkuð um birki enda liggja þræðir þess víða. Við munum halda áfram að toga í nokkra þeirra og rekja suma. Síðasti birkipistill okkar var um ættkvíslina í heild og fleiri pistlar eru væntanlegir. Við höfum skrifað um einstök tré innan ættkvíslarinnar og hitt og þetta sem tengist birki. Að auki hefur oft verið minnst á trjátegundina í vistfræðipistlum okkar. Þetta þarf ekki að koma á óvart miðað við hversu algeng tegundin er og mikilvæg í íslenskri vist. Að auki er um þessar mundir engri trjátegund plantað jafnmikið á Íslandi og ilmbirki þótt nytjar þess séu almennt minni og lakari en af öðrum nytjaviðum. Í þessum pistli beinum við sjónum okkar almennt að trjátegundinni.

Birki við Hraunfossa í Borgarfirði. Mynd: Sig.A.

Þar sem hugmyndin er að fjalla almennt um tegundina í þessum pistli verður ekki hjá því komist að bera birkið á Íslandi saman við sömu tegund erlendis en seinna munum við birta sérstakan pistil um íslenskt birki. Vel má vera að við birtum fleiri pistla um fjölbreytileika birkisins og notkun þess bæði hér á landi og í útlöndum. Því má líta á þennan pistil sem inngangspistil að umfjöllun okkar um birki á Íslandi um leið og hann er framhald af umfjöllun um birkiættkvíslina.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Smellið hér til að sjá allan pistilinn: Ilmbirki heima og erlendis

Til baka í yfirlit pistla