Gráelri og náskyldar tegundir

Undirtegundir

Á þessari öld hafa orðið miklar framfarir í alls konar genarannsóknum eins og kunnugt er. Eitt af því sem þær hafa fært okkur er vitneskja um skyldleika elritegunda. Það á meðal annars við um tegundir sem eru líkar gráelrinu í Evrópu og við höfum áður sagt frá. Þær mynda keðju skyldra tegunda á svölum svæðum um allt norðurhvelið. Komið hefur í ljós að skyldleiki sumra þeirra er jafnvel enn meiri en áður var talið. Það bendir til mikillar erfðablöndunar milli hópa á hlýskeiðum ísaldarinnar. Því hafa grasafræðingar tekið upp á því að sameina nokkrar líkar tegundir í svokallaðar safntegundir. Það á bæði við um hið runnakennda elri sem við höfum áður sagt frá og gráelrihópinn. Innan hans eru fyrst og fremst tré en sum kvæmi mynda frekar runna. Hér látum við eins og allir lesendur þekki muninn á kvæmi og undirtegund enda lýstum við honum í seinni hluta pistils um nöfn og flokkunarkerfi. Auðvitað má rifja upp muninn með því að lesa pistilinn yfir.

Flestar tegundir innan hópsins hafa á einum eða öðrum tíma verið felldar undir eina safntegund sem kallast gráelri. Því má núna líta á Alnus incana sem heiti yfir safntegund sem á sér nokkrar, skilgreindar undirtegundir. Skylt elri, sem áður var skilgreint sem sérstakar tegundir, er nú skilgreint sem undirtegundir gráelris og ef marka má World Flora Online eru undirtegundirnar fjórar. Það merkir að tvær tegundir sem um tíma voru flokkaðar sem undirtegundir gráelris eru það ekki lengur. Flestir þessara erfðahópa bera sérstakt íslenskt heiti sem þeir hlutu áður en grasafræðingar féllust á að sameina þá flesta í eina tegund. Ef til vill má gera ráð fyrir að í sumum tilfellum sé bara tímaspursmál hvenær við hættum að nota gömlu heitin á suma þessara erfðahópa vegna þess hve erfitt er að greina þá í sundur. Þó kann að vera heppilegt að halda í gömlu heitin því þau segja til um uppruna. Þrátt fyrir allt er nokkur munur á þessum erfðahópum þótt fljótt á litið sjáist hann ekki alltaf. Að auki er oft töluverður munur á einstökum erfðahópum innan undirtegundanna. Hann kann jafnvel að vera meiri en milli skilgreindra undirtegunda. Þetta á ekki hvað síst við um blæelri, Alnus incana ssp. tenuifolia sem getur verið mjög mismunandi eftir upprunasvæðum.

Eldri hugmyndir

Sumir grasafræðingar hafa lengi haldið því fram að þetta hljóti að vera þannig að um eina safntegund sé að ræða en skoðanir þeirra á því hvaða erfðahópar eigi heima innan hennar hafa verið breytilegar. Nú hafa genarannsóknir staðfest margt af því sem áður var talið líklegt. Sem dæmi má nefna að þeir Viereck & Little sögðu frá því þegar árið 1972 að sumir grasafræðingar teldu að amerísku tegundirnar blæelri, Alnus tenuifolia, og vætuelri, A. rugosa, ætti að flokka sem undirtegundir eða jafnvel afbrigði af gráelri, A. incana, (Viereck & Little 1972). Nú er þetta einmitt flokkað þannig hjá World Flora Online.

Það vekur athygli að um þessar mundir er hæruelri, A. hirsuta, ekki lengur flokkað sem gráelri, heldur sem sérstök tegund. Það hefur þó lengi þótt grunsamlega líkt gráelrinu. Eric Hultén sagði frá því strax árið 1927 að líklegt yrði að telja að hæruelri væri hluti af keðju skyldra tegunda og ef til vill væri réttara að telja það afbrigði eða undirtegund gráelris frekar en sérstaka tegund.

Hver veit nema frekari breytingar, fram og til baka, muni eiga sér stað í náinni framtíð. Við vitum að Hultén (1927) hafði rétt fyrir sér þegar hann sagði að þessar tegundir væru náskyldar en það er mannanna verk að ákveða hvað við köllum tegund og hvað undirtegund. Trjánum er alveg sama.