Hin hollu ber hafþyrnis

 

Lýsing

Aldinin eru lítil, safarík, æt, súr ber og í hverju þeirra er eitt, brúnt fræ. Oftast eru berin um fimm til átta mm í þvermál, rauðgul að lit, hálfhnöttótt eða egglaga að lögun. Þau sitja mörg saman eftir endilöngum greinunum. Að jafnaði eru þau mjög föst á plöntunum og geta hangið á henni nær allan veturinn. Þá eru þau sérlega áberandi á lauflausum runnum. Hjá sumum plöntum lýsast berin tíðum er líður á veturinn.

 

Sá sem þetta ritar ræktaði þessa tegund austur í Skriðdal og þar voru berin á runnunum allan veturinn en þau verða fullþroskuð í september eða október. Á vorin, þegar skógarþrestirnir komu til landsins, snéru þeir sér að þessum berjum og hámuðu þau í sig. Sumar heimildir, til dæmis Lystigarðurinn (2025), segja að fuglar sæki lítið í þessi ber. Það er sjálfsagt rétt að önnur ber eru ofar á óskalistanum. Rushforth (1999) segir að það stafi af því hversu súr berin eru. Aftur á móti geta þessi ber hjálpað vetrargestum úr heimi fugla yfir erfiðasta tímann þegar lítið annað er að hafa. Hafþyrnir gæti jafnvel hjálpað berjaætum úr heimi fugla að setjast hér að. Fáar aðrar tegundir eru hlaðnar aldinum þegar fyrstu fuglar vorsins koma til landsins. Að auki verða þau sætari þegar þau frjósa og fuglar fagna því.

 

Berjarækt

Eins og fram kom í fyrri pistli er hafþyrnir sérbýlistegund. Því þarf bæði kynin til að mynda ber en eins og vænta má eru það aðeins kvenplönturnar sem þroska þau. Það getur ekki gerst nema karlplanta séu í nágrenninu. Ein karlplanta dugar til að fræva nokkrar kvenplöntur en vindurinn sér um frævunina. Tryggast er að karlplönturnar séu nokkuð nærri kvenplöntunum (Thomas & Schroeder 1996).

Sums staðar í heiminum er hafþyrnir ræktaður sérstaklega vegna berjanna og hafa heilu bækurnar verið skrifaðar um ræktunina. Annars staðar eru ber tínd af villtum plöntum en þau geta setið nokkuð fast á greinunum. Þau hafa verið nýtt til manneldis enda eru þau sérlega C-vítamínrík. Einnig hafa þau verið nýtt í snyrtivörur svo sem hársápu, nuddolíu og handáburð og að auki til lækninga, einkum í Asíu. Einnig er þekkt að berin hafi verið notuð sem sólvörn. Mixtúrur úr berjunum eiga að stilla hósta, auka blóðflæði, laga meltingu og almennt að auka heilbrigði. Svo má ekki gleyma því að hægt er að brugga snaps úr berjunum.

 

Berin eru fremur smá en þó misjafnlega smá. Þau geta verið frá 270 mg upp í um 480 mg að þyngd.

Þar sem berjarækt hefur gengið best í heiminum er sagt að góðar plöntur geti gefið um sjö kg af berjum. Uppskeran getur orðið allt að tíu tonnum á hektara. Þá er tegundin ræktuð á ökrum í brekkum sem snúa móti suðaustri til að fá sem mesta birtu og plönturnar eru hafðar með eins metra millibili í röðum og fjórir metrar eru hafðir á milli raða til að hægt sé að keyra á milli þeirra og vélvæða uppskeruna. Hlutfall milli kynja er um það bil ein karlplanta á móti sex til átta kvenplöntum.

Sums staðar, til dæmis í Finnlandi, er helsti vandinn við ræktun þessara berjarunna fólgin í því að halda öðrum gróðri niðri. Hér á landi er mikið til af kjörlendi tegundarinnar sem gerir ræktunina einfaldari. Má jafnvel segja að hér megi finna kjöraðstæður til ræktunar hafþyrnis. Aðalsteinn Sigurgeirsson sagði höfundi eitt sinn frá Finna sem var yfir sig hrifinn á möguleikum hafþyrniræktunar á sunnlenskum söndum. Finninn sagði að til að rækta hafþyrniber í hans heimalandi yrði fyrst að finna heppileg svæði til ræktunar og ryðja landið sem líkast til væri vaxið greniskógi. Síðan þyrfti að fá gröfu eða jarðýtu til að moka burt megninu af lífræna jarðveginum þar til komið yrði niður í grúsina í jarðvegsgrunni. Þá fyrst væri hægt að gróðursetja hafþyrniplönturnar. Á þennan hátt er hægt að koma í veg fyrir samkeppni við annan gróður. Á Íslandi þarf víðast hvar engan slíkan jarðvegsundirbúning.