Furðutré innan gagnviðarættar

Fæst þessara trjáa og runna eiga nokkur íslensk nöfn enda hefur nánast ekkert verið skrifað um þau á íslensku. Ólíklegt er að þau gæti þrifist utandyra hér á landi nema ef vera skyldi örfáir runnar sem lifa ofan skógarmarka og hugsanlega tré úr háfjöllum. Hvort sem tegundirnar gætu þrifist hér eða ekki eru þær mjög framandlegar í útliti og ákaflega forvitnilegar fyrir margra hluta sakir.

Ein af hinum furðulegu tegundum innan gagnviðarættarinnar heitir Microcachrys tetragona og vex í fjöllum Tasmaníu ofan við 1.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Þar kalla heimamenn tegundina jarðlæga jarðarberjafuru eða creeping strawberry pine ef þeir kunna ensku. Þetta er samt ekki fura og þessi furðulegu aldin eru ekki jarðarber. Strangt tiltekið eru þetta kynhirslur sem við í daglegu tali köllum köngla. Þessi ættkvísl hefur lifað á jörðinni í 66 milljónir ára og óx forðum víða um suðurhvel jarðar. Leifar hennar hafa meðal annars fundist á Suðurskautslandinu. Mynd og upplýsingar eru héðan en myndina tók Tindo2.

Yfirlit

Prumnopitys andina er tegund af gagnviðarætt sem vex í Argentínu og Síle. Tréð er þekkt fyrir að vaxa í þurrum og næringarsnauðum eldfjallajarðvegi. Það getur nýst til landgræðslu á heimaslóðum. Annars má segja um ættina að tré innan hennar geta vaxið við ákaflega fjölbreyttar aðstæður. Þessi tegund ber æta en ummyndaða köngla sem að sögn eru oft nýttir í marmelaði. Tré af þessari tegund geta orðið yfir tuttugu metrar á hæð þar sem aðstæður eru bestar. Mynd: Eitel Carlos Thielemann Pinto.

Gagnviðarætt eða Podocarpaceae

Almennt má segja um gagnviðarættina að hún myndar sígræn tré eða runna. Laufin, sem við köllum oftast barr, geta verið nokkuð fjölbreytt en að jafnaði eru þau ólík barri þeirra trjáa sem helst vaxa á norðurhveli. Barrið innan ættarinnar er stundum nállaga en stundum eins og flöt og löng lauf. Ef til vill má kalla þetta barrlauf. Oftast er það með áberandi miðstreng. Hjá sumum tegundum er barrlaufið gagnstætt, stundum í pörum og stundum óreglulegt. Hjá sumum ættkvíslum er það í tveimur röðum en hjá öðrum vex það í eins konar spíral á greinunum.

Mjög algengt er innan ættarinnar að trén beri litlar, veikar greinar á milli aðalgreinanna.

Kvenkyns kynhirslur, sem við köllum köngla í daglegu tali, eru nær alltaf ummyndaðar í einhvers konar ber. Algengast er að í hverju „beri“ sé aðeins eitt fræ en á því eru undantekningar hjá örfáum ættkvíslum.

Innan ættarinnar er mikil erfðafjölbreytni og endurspeglast hún meðal annars í því að grunnlitningafjöldi getur verið á bilinu x = 9 til x = 19. Eckenwalder (2009) segir að innan ættarinnar séu átján ættkvíslir með samtals 156 tegundir. Vel kann að vera að frekari rannsóknir, sem gerðar hafa verið frá því að bókin var gefin út árið 2009, hafi bætt við þá þekkingu því vefsíðan The Gymnosperm Database bætir um betur og telur ættkvíslirnar vera tuttugu og tegundirnar 172.

Allar tegundirnar er fyrst og fremst að finna á suðurhveli en þær hafa sums staðar numið land á norðurhveli. Til eru tegundir í Austur-Afríku 15°N, Mexíkó 25°N og jafnvel norður í Japan á 35°N. Það er það nyrsta sem ættin hefur komist af sjálfsdáðum (Eckenwalder 2009).

Þótt ótrúlegt sé þá er þetta barrtré og heitir Nageia nagi. Það hljómar dálítið japanskt enda vex tréð í Japan. Það vex einnig í Kína og Víetnam. Að auki hefur því verið plantað víða um heim. Tréð getur orðið tuttugu til þrjátíu metra hátt og myndar gulan og eftirsóttan við. Upplýsingar um tréð eru héðan en myndin er héðan og er tekin í New York Botanical Garden. Hana tók Dennis Stevenson.

Talið er víst að ættin hafi komið fram á hinu forna meginlandi Gondwana sem var suðlæga heimsálfan eftir að risaheimsálfan Pangaea klofnaði í tvennt. Það skýrir útbreiðslu tegundanna á nútíma. Það skýrir líka hversu framandi þessi tré eru í okkar augum eins og við ræddum um þegar við sögðum frá gagnviðunum eða Podocarpus sem tilheyra þessari ætt. Þau barrtré sem við erum vön þróuðust á þeim parti hins forna Pangaea sem kallaðist Lárasía.