Pistlar

Elrið og þjóðsögurnar

Sigurður Arnarson skrifar 28. október 2026 | kl. 15:30

TRÉ VIKUNNAR - 188

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Undanfarin misseri höfum við birt fjölmarga pistla um ýmsar elritegundir og enn eigum við í handraðanum fleiri pistla um þessa merku ættkvísl. Í þessum pistli höldum við áfram að fjalla um elri en beinum kastljósinu að ýmsum sögnum sem tengjast því frekar en trjánum sjálfum eða gildi þeirra í skóg- og garðrækt. Í heimildum okkar er í fæstum tilfellum tilgreint hvaða tegundum elris sagt er frá þegar þær tengjast sögnum og ævintýrum en oft má þó auðveldlega átta sig á því. Algengast er að um sé að ræða Alnus glutinosa sem á íslensku er bæði nefnt svartelri og rauðelri eins og við höfum greint frá í fyrri pistlum. Sjálfsagt eru tegundirnar aukaatriði því annars geta góðar sögur týnst í einhverju staðreyndaþrugli. Það yrði ekki ánægjulegt lesefni í þessu samhengi þótt það skipti máli við lýsingu tegunda. Sagnir þessar teljast flestar til goðsagna eða þjóðsagna frá Evrópu og tengjast gjarnan hinum rauða lit sem kemur í sár flestra trjánna. Það hefur löngum þótt dularfullt fyrirbæri. Einnig skoðum við meintan lækningamátt tegundarinnar í þessum pistli.

Þrátt fyrir nokkra leit þá geta heimildir okkar því miður sjaldnast ævintýrasagna frá öðrum heimsálfum en Evrópu. Við erum þó ekki í nokkrum vafa um að tegundir eins og ryðelri, Alnus rubra, áttu sínar þjóðsögur meðal frumbyggja Norður-Ameríku. Að þeim höfum við ekki aðgang og ef til vill eru þær að eilífu glataðar eins og flestar þjóðirnar sem kunnu þær.

Elri á bökkum árinnar Tay sem er lengsta á Skotlands. Vaxtarstaðir elris við ár og fen eru efni í margar þjóðsögur. Mynd: Sig.A.

Grísk goðafræði

Í grískri goðafræði er ótrúlega algengt að fólk breytist í tré. Við höfum meðal annars nefnt þessa umbreytingu í pistlum um töfratré og í fyrri pistli okkar af tveimur um ólífutré. Þegar kemur að elrinu eru sögurnar heldur fátæklegri þarna suður í Grikklandi. Það er ekki einu sinni víst að um elri sé að ræða í þeirri sögu sem við nefnum enda er náttúrufræði í grískum goðsögum ekki alltaf hin nákvæmasta. Sagan segir að sólguðinn Helíos hafi átt dóttur að nafni Helíades og skínandi son að nafni Pæþon. Drengurinn reyndi að feta í fótspor föður síns og aka sólvagni yfir himinhvolfið. Sú tilraun varð honum að fjörtjóni. Eins og vænta mátti varð Helíades ákaflega sorgmædd við þessi tíðindi enda unni hún bróður sínum heitt. Því sótti að henni óstöðvandi grátur. Þegar Helíades Helíosardóttir hafði syrgt í fjóra mánuði með látlausu táraflóði þótti guðunum nóg komið og tóku í taumana. Þeir aumkuðu sig yfir systkinin og duttu ofan á þá lausn að breyta þeim báðum í tré sem af drypi rauðagull í stað tára. Það varð úr og seinni tíma náttúrufræðingar telja að þar með hafi fyrstu elritrén orðið til. Eða fyrstu aspirnar. Þeir eru ekki sammála um hvort heldur varð (Lawrenee 2023). Með frjálslegri túlkun má segja að hið drjúpandi rauðagull hafi með tímanum breyst í frjórekla.

Í Grikklandi vex Alnus glutinosa sem fyrr er nefnt. Þar vex einnig tegundin Alnus cordata. Hana mætti nefna hjartaelri á íslensku því laufin eru hjartalaga eins og við nefndum í þessum pistli. Í honum má sjá myndir af tegundinni. Ef systkinin urðu að elri er rómantískara að sjá fyrir sér tré sem bera hjartalaga laufblöð til minningar um systkinaást barna sólguðsins heldur en hin snubbóttu lauf rauð- eða svartelris. Þess vegna veðjum við á hjartaelri.

Hugsanlegt er að tár Helíadesar hafi fyrst breyst í drjúpandi rauðagull og síðan í frjórekla. Mynd: Sig.A.

Keltar og jafnvægið

Við höfum tvær heimildir sem segja frá því hvernig Keltar litu á elri. Einkum mun þar átt við írska Kelta en á Írlandi vex aðeins ein tegund elris villt. Það er tegundin Alnus glutinosa sem áður er nefnd og á sér tvö jafngild íslensk heiti eins og við sögðum frá í pistlum um tré ölrakóngsins og höfum klifað á lengi síðan. Nú eru gárungarnir farnir að tala um víkingaelri því íþróttalið sem kennt er við víkinga leikur í svörtum og rauðum búningum sem eru litir þessa elris samkvæmt íslenskri tungu. Hér neðar segjum við frá því að norrænir víkingar gátu lent í vanda er þeir ætluðu sér að höggva niður írska hermenn með skildi úr elrivið.

Nokkur áherslumunur er á heimildunum en meginlínurnar eru þær sömu. Því er þessi kafli byggður á Lawrenee (2023) og Spade (2021). Báðir höfundar eru sammála um að elri tákni einhvers konar jafnvægi milli andstæðna. Það minnir dálítið á hugmyndir austurasískra heimspekikenninga um Jin og Jang sem tíðum mynda andstæður sem geta ekki hvor án annarrar verið. Það má meðal annars líta á elri sem tákn jafnvægis karlkyns og kvenkyns sem fellur vel að þessum hugmyndum. Í því sambandi má benda á að hvert tré ber bæði kvenkyns og karlkyns æxlunarfæri. Þau eru aðskilin en samt á sama trénu. Þetta sést vel á mynd hér ofar. Ekkert verður af fræmyndun nema andstæðurnar, karlkyns og kvenkyns blóm, nái saman. Við höfum áður sagt frá því að fjölbreytni kynja meðal trjáa getur verið mikil og má lesa um það hér.