Ættkvísl hlyntrjáa

Þetta er lítið dæmi um mikilvægi hlyntrjáa og laufanna sem á þeim vaxa.

Staða

Margar hlyntegundir eru taldar með mikilvægustu tegundum í ræktun í skógum og borgarumhverfi víða um heim. Sumar tegundirnar eru ræktaðar til timburframleiðslu og til skjóls. Finna má ýmsar tegundir í einkagörðum, almenningsgörðum og sem götutré í Evrópu, Norður-Ameríku og Asíu. Mikil fjölbreytni einkennir ættkvíslina í stærð, lögun og blaðgerð. Sumar tegundir eru notaðar í limgerði en aðrar sem stakstæð tré eða runnar af ýmsum stærðum. Að auki mynda margar þeirra frábæra haustliti og nokkrar hafa svo mikið sykurinnihald í æðum sínum að úr því er framleitt ljúffengt hlynsýróp. Aðrar mynda hunang sem gagnast býflugum. (Dansereau 2026). Fjölmargar tegundir eru mjög skrautlegar. Fjölbreytni í krónulögun, barkarlit, greinalit, gerð bruma, blaðlit og blaðlögun er mikil.

Í þessari litlu pistlaröð okkar höfum við áður fjallað um nokkrar hlyntegundir og munum halda því áfram. Hér hefur þeim öllum verið safnað saman ásamt pistlum um önnur eðallauftré. Við höfum fjallað um randahlyn, A. pensylvanicum, og næfurhlyn, A. griseum sem hugsanlega gætu þrifist hér á landi. Einnig höfum við sagt frá sykurhlyn, A. saccharum, sem er þjóðartré Kanada og að sjálfsögðu höfum við einnig greint frá hinum íslenska vænghlyn, A. askelssonii. Hann óx villtur á Íslandi fyrir löngu en hvarf af landinu á ísöld og skildi eftir sig leifar sem nú eru steingervingar. Þessi upptalning er ekki tæmandi en gefur ákveðna hugmynd um fjölbreytnina. Í vinnslu eru pistlar um hlyntegundir sem þrífast prýðilega á Íslandi.

Fræðiheiti

Franski grasafræðingurinn Joseph Pitton de Tournefort (1656 – 1708) notaði heitið Acer yfir hlyntré árið 1700 og tók orðið beint úr latínu. Á því eðla tungumáli getur orðið acer merkt beittur eða skarpur. Væntanlega hafa latínumenn haft laufblöð garðahlyns eða enn frekar broddhlyns í huga með sína skarpleitu blaðenda þegar ættkvíslin hlaut nafn (Árni 2012). Wells (2010) segir að heitið geti einnig vísað í hina skörpu haustliti sem einkenna svo margar tegundir ættkvíslarinnar og að viður hlyntrjáa hafi verið nýttur í spjót og lensur. Það hafi einnig getað haft áhrif. Að lokum segir hún að Grikkir hafi notað laufin til að draga úr skörpum verkjum í sárum. Allt gæti þetta hjálpast að þótt blaðendarnir dugi alveg til að gefa ættkvíslinni nafn.

Þetta heiti notaði Tournefort yfir ættkvíslinni sjö árum áður en Carl von Linné, sem einnig gekk undir nafninu Carl Linnæus (1707 – 1778) fæddist. Linné var höfundur tvínafnakerfisins og varð fyrstur manna til að lýsa ættkvíslinni af nákvæmni og skipta henni upp í skilgreindar tegundir. Það gerði hann árið 1753 þegar hann birti níu nöfn yfir einstakar tegundir í tímamótaverki sínu Species Plantarum. Þar á meðal voru bæði garðahlynur, Acer pseudoplatanus og broddhlynur A. platanoides. Þessar tvær hlyntegundir skipa væntanlega fyrsta og annað sætið yfir hlyntré sem ræktuð eru á Íslandi. Þá eru runnar ekki meðtaldir. Fræðiheiti þessara tegunda bera hugmyndaflugi Linnés ekkert sérstaklega fagurt vitni. Báðar eru þær kenndar við platanvið sem á latínu kallast Platanus. Laufblöð þessara tveggja hlyntegunda líkjast vissulega laufblöðum platans og vísa heitin í það. Að öðru leyti eru þessar trjátegundir talsvert ólíkar.