Æskuvinur minn Kunta Kinte

ORRABLÓT - 67

„Hvernig í ósköpunum stendur á því að þú, ungur hvítur maður frá Íslandi, hefur heyrt um Rætur?“ spurði þeldökk bandarísk kona son minn á dögunum, þegar þau voru að fara yfir sviðið og talið barst að stöðu mannréttinda þar vestra. „Nú, Kunta Kinte,“ svaraði sonur minn. „Hann er æskuvinur föður míns.“

Það má til sanns vegar færa. Kunta Kinte bjó ekki á Akureyri en hafði eigi að síður dýpri áhrif á mig en flestir aðrir menn þegar ég var að vaxa úr grasi. Strangt til tekið erum við að tala um skáldaða persónu. Kunta Kinte kom fyrst fram í skáldsögu bandaríska rithöfundarins Alex Haleys, Roots: The Saga of an American Family, árið 1976 en byggt var á munnmælum úr fjölskyldu höfundarins. Forfaðir hans, sem bar sannarlega þetta mergjaða nafn, mun hafa verið fluttur í hlekkjum frá Gambíu til Bandaríkjanna, á ofanverðri 18. öld, og var þræll eftir það. Haley þekkti breiðu línur sögunnar en skáldaði svo í eyðurnar.

Bókin sló í gegn og aðeins ári síðar var gerður sjónvarpsmyndaflokkur í átta hlutum upp úr henni, Roots, eða bara Rætur, eins og við köllum flokkinn hér við nyrstu voga. Hann var síðar sýndur í íslenska sjónvarpinu og þar bar fundum okkar Kunta Kinte fyrst saman. Ég límdist við skjáinn, eins og margir fleiri, enda efnið með afbrigðum heillandi og vakti hjá manni ólíkar kenndir. Annars vegar sauð á manni yfir óréttlætinu og mannvonskunni sem þar var að finna og hins vegar fylltist maður von og dáðist að stoltinu og þrautseigjunni sem Kunta Kinte bjó yfir. „I is no Toby, I is Kunta Kinte!” sagði hann ítrekað en Toby var nafnið sem plantekrueigandinn sem keypti hann gaf honum við komuna á býlið. Kunta Kinte reyndi að flýja en var handsamaður og húðstrýktur en aldrei lét hann bugast. Þó líkaminn væri allar götur síðan í fjötrum, var hugurinn alltaf frjáls.

Mýmörg ógleymanleg atriði eru í Rótum, þar á meðal mergjaðasta atriði sjónvarpssögunnar, þegar faðir Kunta, Mandinka-stríðsmaðurinn Omoro Kinte, gerir sér grein fyrir því að hann muni aldrei sjá son sinn aftur. Sársaukafullt öskrið nístir enn inn að beini, við tilhugsunina eina.

Endursýningaæði var ekki runnið á RÚV á þessum árum og internetið fjarlægur veruleiki, þannig að maður varðveitti Kunta Kinte og Rætur bara djúpt í minningunni. Áratugum saman. Það var svo fyrir um 15 árum að ég var á ferð í heimsborginni Lundúnum. Þar hef ég tamið mér þann góða sið að líta alltaf við í plötubúðum (þó ég eigi engan plötuspilara) og hvað haldiði að ég hafi rekist á í HMV á Oxfordstræti? Jú, Rætur á DVD. Og var ekki lengi að festa kaup á seríunni.

Ég gerði raunar sturluð kaup í þessari ferð, því ég nældi mér líka í aðra ógleymanlega bandaríska smáseríu úr sjöunni, Rich Man, Poor Man, sem kallaðist Gæfa eða gjörvileiki á hinu ástkæra ylhýra. Þið munið eftir henni, ekki satt? Nick Nolte og Peter Strauss fóru á kostum í hlutverkum bræðranna Toms og Rudys Jordache, sem fetuðu hvor sinn veginn í lífinu. Við sögu kom svo eitt mesta fól sjónvarpssögunnar, hatursmaður bræðranna, Anthony Falconetti. Um mann fer hrollur við það eitt að heyra nafnið.

Gæfa eða gjörvileiki stóð Rótum ekki á sporði en eðalstöff eigi að síður.

Af þessum epísku smáseríum sjöunnar vantar mig þá bara Landnemana, eða Centennial, í safn mitt, en þar var hermt af franska veiðimanninum Pasquinel sem settist að í Colorado rétt fyrir aldamótin 1800 og átti sér draum um að lifa í sátt og samlyndi við innfædda. Þarna kom við sögu margt merkra leikara, svo sem Robert Conrad, Barbara Carrera, Richard Chamberlain og Raymond Burr.

En aftur að Rótum. Ugglaust hef ég verið búinn að nefna Kunta Kinte við börnin mín áður en ég kom heim með seríuna á DVD og ég minnist þess að hafa horft með hverju og einu þeirra á aðra snilld sem tekur þéttingsfast á kynþáttamisréttinu í Bandaríkjunum, kvikmyndina Mississippi Burning eftir Alan Parker, þegar þau höfðu aldur til. Samt bjóst ég ekki við því að þau myndu sýna þessari velkomnu viðbót við DVD-safn heimilisins sérstakan áhuga.

Það var nú eitthvað annað. Þau sem enn bjuggu heima sátu stjörf við skjáinn næstu kvöld, jafnvel langt fram á nótt til að horfa á þetta eldgamla efni. Um ennþá eldri tíma. Hin sem flutt voru að heiman fengu Rætur svo umsvifalaust lánaðar og hámuðu þættina í sig.

Það var staðfesting á því sem mig grunaði, Rætur eru tímalaust efni og eiga ennþá erindi í dag. Því miður, verður maður að segja. Alltént er konan, sem vísað var til hér í upphafi, á því að áhugi og skilningur bandarísku þjóðarinnar á sögu þrælahaldsins fari illu heilli dvínandi. Sú saga má ekki gleymast, segir hún, ekkert frekar en saga Helfararinnar í Evrópu. Þess vegna þótti henni mikið til þess koma að hitta mann frá framandi landi, kríthvítan í þokkabót, sem sýndi málinu áhuga.

Hún hefði átt að sjá þennan sama glókoll þramma sex ára gamlan um stræti Lundúnaborgar í Arsenalbúningi með nafn Nígeríumannsins Nwankwo Kanu á bakinu. Sú sjón kætti marga vegfarendur.

Rætur voru endurgerðar fyrir sjónvarp árið 2016 og sameinaðist fjölskyldan þá aftur yfir þeirri útgáfu. Það er ekki margt sem getur dregið heilu fjölskyldurnar að skjánum á þessum síðustu (og verstu) tímum. Helst þá kappleikir eða kosningar. Það var samdóma álit allra að nýju Ræturnar væru fínar en kæmust þó ekki með tærnar þar sem gömlu Ræturnar höfðu hælana. LeVar Burton og John heitinn Amos léku Kunta Kinte af slíkri innlifun og sannfæringu að ekki verður betur gert.

Fleiri persónur eru eftirminnilegar, eins og móðir hans Binta, vinur hans Fiðlarinn, einkadóttirinn Kissy og dóttursonurinn Hænsna-George, eldhress náungi og í miklu uppáhaldi á mínu heimili.

Hartnær fimm áratugir eru liðnir en samt eru Rætur alltaf nálægar. Með einum eða öðru hætti, eins og rakarasonurinn sagði. Fyrir fáeinum árum var bryddað upp á samkvæmisleik í fjölskylduboði hjá mér á jólum eða páskum, þar sem allir áttu að tilgreina hvaða persóna úr sjónvarpssögunni þeir gætu helst hugsað sér að vera. Þegar böndin bárust að mér komst ég ekki að, börnin svöruðu fyrir mig, einum rómi: „Við þurfum ekki að eyða tíma í þetta, það er Kunta Kinte.“

Bingó í sal!

Og gott er að muna orð kappans sjálfs, þegar óréttlæti og almenn ömurlegheit sækja að manni í þessu lífi: „I is no Toby, I is Kunta Kinte!”

Orri Páll Ormarsson er fæddur 1971. Hann ólst upp á Akureyri, er Þorpari, Þórsari, og blaðamaður á Morgunblaðinu. Pistlar hans fyrir Akureyri.net birtast hálfsmánaðarlega, á föstudögum.