Þvættingur

Þvættingur er merkilegt fyrirbæri í mannlegu samneyti. Hann þarf ekki endilega að vera lygi. Sá sem lýgur veit yfirleitt hvað er satt en kýs að segja eitthvað annað. Sá sem þvælir hefur hins vegar stundum minni áhuga á því hvort það sem hann segir sé satt eða ósatt. Aðalatriðið er að það hljómi vel, veki viðbrögð eða þjóni tilganginum.

 

Við þekkjum þetta úr daglegu lífi. Auglýsingin segir að kremið endurnýi húðina. Fyrirtækið segist setja viðskiptavininn í fyrsta sæti. Stofnun kynnir niðurskurð sem endurskipulagningu til framtíðar. Stjórnandi talar um ný tækifæri, þegar öllum er ljóst að vandinn er alvarlegur. Og þegar við sjálf höfum ekki góð rök fyrir máli okkar getum við freistast til að tala þeim mun meira.

 

Þvættingurinn blómstrar þó sérstaklega þar sem mikið er í húfi, í viðskiptum, í auglýsingum, á samfélagsmiðlum og ekki síst í stjórnmálum.

Þar eru flókin mál einfölduð niður í slagorð, tölur valdar eftir hentugleika og andstæðingnum eignaðar skoðanir sem hann hefur aldrei haft. Óþægilegri spurningu er stundum svarað með löngu svari við allt annarri spurningu. Sama fullyrðingin er síðan endurtekin þar til hún fer að hljóma kunnuglega. Og hið kunnuglega getur smám saman tekið á sig svip sannleikans.

 

Samfélagsmiðlar hafa gefið þvættingnum nýjan kraft. Þar fær það sem vekur sterkustu viðbrögðin oft meira vægi en það sem er nákvæmast eða réttast. Einföld og afgerandi fullyrðing ferðast hraðar en varkár setning sérfræðingsins.

 

Það er ekki freistandi að telja þvætting með ofurkröftum mannsins heldur er hann meira eins og skítaredding þess sem er kominn í rökþrot og reynir að halda andlitinu, vanhugsuð aðferð þess heimska sem skilur illa afleiðingar orða sinna eða verkfæri illsku og löngunar til að skaða. Auðvitað vitum við öll að stundum er þvættingur líka notaður sem grín. En við þurfum að varast hættuna sem getur stafað af þvættingi og gæta okkur á að leggja sjálf mat á upplýsingar og trúa ekki öllu sem okkur er sagt. Og við megum ekki hætta smám saman að gera þá kröfu um að orð hafi innihald, tölur samhengi og fullyrðingar stoð í veruleikanum. Mörkin milli þekkingar, skoðunar og áróðurs verða annars óskýr.

 

Þess vegna skipta sérfræðingar og skynsamir reynsluboltar máli. Og þess vegna eru faglegir og óháðir fjölmiðlar ein mikilvægasta stoð lýðræðisins. Hlutverk þeirra er ekki að segja okkur hvað við eigum að hugsa heldur að hjálpa okkur að vita um hvað við erum að hugsa.

Þvættingur er verkfæri áróðursmeistarans, athyglissjúka mannsins og stundum okkar allra þegar rök þrýtur. Kannski er einfaldasta vörnin að hægja aðeins á okkur og spyrja: Er þetta satt? Hvernig vitum við það? Hvað vantar í söguna? Og afla okkur betri upplýsinga og melta þær af skynsemi.