Hús dagsins: Gránufélagsgata 18

Ein af áhugaverðari götum Akureyrar er Gránufélagsgata. Hún þræðir Oddeyri sem beint strik frá bryggjunum á austanverðum Oddeyrartanga, tæplega kílómetra leið vestur og upp að rótum Brekkunnar þar sem leiðin liggur á brattann undir nafni Oddeyrargötu. Um Gránufélagsgötu segir Tryggvi Þorsteinsson: Við öxluðum farangurinn [við Lundargötu 10, sem löngum kallaðist Gunnarshólmi] og síðan var haldið upp Kúagötu, sem nú ber það langa og leiðinlega nafn, Gránufélagsgata. Það getur reyndar verið að gatan hafi heitað þessu ónefni frá upphafi, en okkur fannst meira vit í að kalla hana Kúagötu því kýrnar spásséruðu þessa götu kvölds og morgna allt sumarið bæjarbúum til mikillar ánægju (Tryggvi Þorsteinsson 1973:72). Hér segir Tryggvi frá ferð með skátaflokki vorið 1925 en kýrnar spásséruðu um Gránufélagsgötu og upp Oddeyrargötu (sem einnig kallaðist Kúagata) til beitar, og bæjarbúum til ánægju, á Brekkuna langt fram eftir 20. öldinni. Númerakerfi Gránufélagsgötu er einnig mjög sérstakt, svo ekki sé meira sagt, norðanmegin milli Norðurgötu og Hríseyjargötu standa hús nr. 27-39-41a-41-43-29-31 í þessari röð en sunnanmegin eru hús nr. 16, 18 og 20 í nokkuð hefðbundinni röð, en þó á móti nr. 43, 29 og 31.

Gránufélagsgata er ein fárra gatna bæjarins, sem ekki er hægt að keyra óslitið frá upphafi til enda en ofarlega við götuna er lokað fyrir umferð austanmegin á gatnamótum Glerárgötu. Ekki færri en 10 hús hafa týnt tölunni við Gránufélagsgötu, mest ofarlega og neðanvert við götuna, m.a. í tengslum við breikkun Glerárgötu. Þá voru fjögur hús frá fyrstu áratugum 20. aldar, sem stóðu neðst við götuna, rifin fyrir 30-50 árum síðan og sjá e.t.v. margir eftir Norðurpólnum og Litlu-Reykjavík sem voru stórbrotin og skrautleg timburhús, rifin 1979 og 1991. Eitt þeirra húsa, sem víkja þurfti fyrir Glerárgötu, Gránufélagsgata 17 eða Strýta, fékk þó góðu heilli framhaldslíf í Herðubreiðarlindum þar sem hún þjónar enn sem skálavarðarhús. Eitt fyrsta húsið sem reis við götuna stendur þó enn, en það er Gránufélagsgata 18.

Gránufélagsgötu 18 reisti Ólafur Árnason sjómaður frá Siglufirði árið 1906. Var það í febrúar það ár, sem honum var úthlutað lóð við Gránufélagsgötu sunnanverða, 40 álnir (25,2m) austur frá húsi Jóns Jónatanssonar (Grundargötu 6). Húsið yrði 10x9 álnir, einlyft á háum kjallara með porti og háu risi og framhlið skyldi snúa að Gránufélagsgötu (sbr. Bygg.nefnd. Ak. 1906: nr. 306).

Gránufélagsgata 18 er einlyft timburhús með háu risi og stendur það á háum steyptum kjallara. Á austurstafni er forstofubygging með risþaki og tröppur upp að henni. Veggir eru panelklæddir og bárujárn á þaki, sexrúðupóstar í flestum gluggum og kjallaraveggir múrhúðaðir. Sambyggt húsinu að vestan er einlyft steinsteypt bygging með flötu þaki. Ónákvæm mæling grunnflatar á loftmynd segir grunnflöt hússins um 7,2x6,3m og forstofubyggingu 1,6x3,2m. Viðbyggingin að vestan mælist um 3,7x9,3m. Af henni eru hins vegar til teikningar, þar sem hún er sögð 3,3x7,7m að innanmáli. Ekki er hins vegar að finna upprunalegar teikningar af húsinu, en það er raunar sjaldgæfara en hitt, að fyrir liggi teikningar af húsum frá upphafi 20. aldar. Raflagnateikningar frá 1923 varpa hins vegar ljósi á herbergjaskipan hússins þá, og þar sést, að forstofubygging er ekki risin, enda kom hún ekki fyrr en 1930, eins og nánar verður vikið að síðar.

Ólafur Árnason, sem reisti húsið, var sem fyrr segir frá Siglufirði, fæddur árið 1862 og skráður til heimilis að Skútu í Hvanneyrarsókn árið 1870 og í manntölum sagður fæddur að Efri-Skútu. Hann var kvæntur Guðlaugu Jónsdóttur úr Skagafirði, fædd á Bakka í Haganeshreppi árið 1853 en skráð árið 1860 að Laugalandi í Barðssókn. Ólafur stundaði sjómennsku lengst en er á efri árum skráður daglaunamaður í manntölum. Ef skoðuð eru manntöl frá fyrstu áratugum 20. aldar má sjá, að yfirleitt var búið í tveimur eða þremur íbúðarrýmum. Í brunabótamatsskýrslu árið 1917 er húsinu lýst eftirfarandi: Íbúðarhús, einlyft með porti og háu risi á kjallara. Á gólfi við framhlið eldhús og forstofa, við bakhlið 2 stofur. Á lofti 4 íbúðarherbergi og gangur. Kjallari hólfaður í 4 geymslurými. Einn skorsteinn. Lengd 6,3m, breidd 5,7m, hæð 6,9m, tala glugga 12. Útveggir: timbur. Þak: timbur járnvarið. 4 ofnar 1 eldavél (Brunabótafélag Íslands 1916: nr. 155). Árið 1916 búa hér, auk Ólafs og Guðlaugar, Sigríður Jónsdóttir, ríflega sextug, ásamt uppkomnum börnum sínum, Bergþóru og Aðalsteini Tryggvabörnum, sá síðarnefndi titlaður trésmiður. Þá er einn einstaklingur Hjalti Sigurðsson, 25 ára, búsettur hér. Alls sjö manns. Áratug síðar, 1926, eru sex manns búsettir hér; auk Ólafs og Guðlaugar, þau Sigurjón Jóhannesson og Hólmfríður Gísladóttir ásamt uppkomnum börnum, Gísla 21 árs og Fanneyju 18 ára. Hefur í raun verið fremur rúmt um íbúana, miðað það sem oft tíðkaðist þá; það var ekki óalgengt að á þriðja tug manna, oft barnmargar fjölskyldur byggju í húsum af svipaðri stærð og gerð og Gránufélagsgata 18.

Þann 25. ágúst árið 1930 fæddist skoski stórleikarinn Sean Connery (d.2020), m.a. frægur fyrir að túlka James Bond á 7. áratug 20. aldar. Þann sama dag hélt Bygginganefnd Akureyrar fund, einu sinni sem oftar og í sjöunda lið fundargerðar segir einfaldlega: Ólafi Árnasyni leyft að setja anddyri og tröppur austan við hús sitt í Gránufélagsgötu 18 (Bygg.nefnd. Ak. 1930: nr. 651).

Árið 1942 er Gústav Jónasson, rafvirki frá Þingeyri í Dýrafirði, orðinn eigandi hússins og hér búsettur ásamt konu sinni, Hlín Jónsdóttur frá Akureyri og börnum, Bolla og Ingibjörgu. Þau Ólafur og Guðlaug eru enn búsett hér árið, þó eigendaskipti hafi orðið, hann orðinn áttræður og hún 89 ára. Þau létust bæði ári síðar, Ólafur þann 17. júlí og Guðlaug þann 30. október 1943, hafði þá hálft ár framyfir nírætt. Í mars 1943 fékk Gústav leyfi til að reisa viðbyggingu á einni hæð úr r-steini, með einhalla þaki, vestan við húsið (sbr. Bygg.nefnd Akureyrar 1943: nr. 937). Þar mun hann hafa rekið rafvöru- og ljósabúð árin á eftir en eftir 1950 voru reknar þarna verslanirnar Drangey og síðar Hrísey. Síðustu áratugi hefur verið íbúð í þessari viðbyggingu, sem tengir saman hús nr. 18 og næsta hús vestan við, nr. 16. (Að öllu jöfnu er það sjálfgefið, að aðliggjandi hús beri næstu sléttu- eða oddatölur við hvert annað, en eins og fram kemur hér að framan er númerakerfi Gránufélagsgötu nokkuð sérstætt).

Gústav Jónasson rafvirki var einn af stofnfélögum Félags Rafvirkja á Akureyri árið 1937 og starfaði við iðn sína sem sjálfstæður verktaki en einnig hjá verksmiðjum SÍS. Hann rak einnig verslun í tengslum við iðn sína, sem áður segir. Hann söng með Karlakór Akureyrar um áratugaskeið og var einn meðlima Smárakvartettsins á Akureyri og munu einhverjar kóræfingar hans hafa farið fram hér. Smárakvartettinn á Akureyri naut mikilla vinsælda áratugina um og fyrir miðja 20. öldina og gáfu þeir félagar út fimm plötur, sem allar komu út árið 1955. Á meðal þekktra laga Smárakvartettsins má nefna Kvöldið er fagurt, Það er svo margt og Blærinn í laufi. Í upphafi skipuðu Smárakvartettinn, auk Gústavs, Sverrir Magnússon, Jón Guðjónsson og Magnús Sigurjónsson en síðar tóku þeir Jóhann Konráðsson og Jón Bergdal við af þeim tveimur síðarnefndu. Bolli Þórir, sonur Gústavs og Hlínar, var um árabil sóknarprestur í Laufási og síðar vígslubiskup á Hólum.

Ýmsir hafa átt og búið í húsinu eftir daga þeirra Gústavs og Hlínar. Gránufélagsgata 18 hlaut gagngerar endurbætur um aldamótin 2000. Á sínum tíma hafði húsið verið múrhúðað (forskalað) og gluggum breytt mjög og dálítið sérkenni á húsinu þá var hringlaga gluggi; kýrauga vinstra megin á götuhlið. Gluggum var hins vegar breytt í upprunalegt horf við endurbæturnar, sem eru einstaklega vel heppnaðar eins og sjá á húsinu, sem lítur stórglæsilega út og er mikil prýði í götumynd Gránufélagsgötu. Húsið hlýtur, í Húsakönnun 2020, hátt varðveislugildi með umsögninni Húsið er með eldri húsum á Akureyri fellur vel inn í umhverfi sitt og fær þessa einkunn þrátt fyrir að viðbygging breyti því mikið (Bjarki Jóhannesson 2021: 135). Þá telst aldursfriðað þar sem það er byggt fyrir 1923. Meðfylgjandi myndir eru teknar 25. janúar 2026 og 22. júní 2011.

Heimildir:

Bjarki Jóhannesson. 2021. Húsakönnun fyrir Oddeyri 2020. Akureyrarbær. Aðgengilegt á pdf-formi á slóðinni Húsakönnun fyrir Oddeyri 2020.

Brunabótafélag Íslands, Akureyrarumboð. Virðingabók 1916-1917. Óprentað, óútgefið, varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri. HskjAk. F-117/1 Aðgengilegt á vef Héraðsskjalafsafnsins Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1916-1917 by Héraðsskjalasafnið á Akureyri - Issuu.

Bygginganefnd Akureyrarkaupstaðar. Fundargerðir 1902-1921. Fundur nr. , 5. feb. 1906. Fundargerðir 1921-´30. Fundur nr. 651, 25. ágúst 1930. Fundargerðir 1941-´43: Fundur nr. 937, 12. mars 1943. Óprentað, óútgefið, varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri.

Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson.1995. Oddeyri Húsakönnun. Minjasafnið á Akureyri. Aðgengileg á pdf-formi á slóðinni: Oddeyri. Húsakönnun.

Tryggvi Þorsteinsson. 1973. Varðeldasögur. Akureyri: Skjaldborg.