Hús dagsins: Grundargata 5

Fáar götur státa af hærri meðalaldri en Grundargata. Við þessa þvergötu norður af Strandgötu, sem er aðeins um 90 metrar að lengd, standa sex hús, það yngsta byggt 1928 og það elsta byggt 1885 eða 86. Um miðbik götunnar vestanmegin standa tvö hús, nr. 3 og 5, sem gætu vart verið ólíkari á að líta. Númer 3 er tvær hæðir með aflíðandi þaki og valmaþaki öðru megin og steyptum stafni norðanmegin en númer 5 er einfalt timburhús með háu risi. En í upphafi 20. aldar voru þessi tvö hús þó næsta áþekk í útliti. Þess má reyndar geta, að handan götunnar, á horninu við Gránufélagsgötu, stendur Grundargata 6, sem einnig var svipaðrar gerðar en er nú með háu, gaflsneiddu mansardþaki. Á fyrsta áratug 20. aldar voru þessi þrjú hús öll næsta svipuð að gerð, ein hæð með háu risi. Síðari tíma viðbætur hafa gjörbreytt tveimur þessara húsa, en eitt þeirra er nokkurn veginn óbreytt að ytra byrði frá upphaflegri gerð. Og það er Grundargata, sem í ár er 130 ára en húsið er byggt vorið og sumarið árið 1896. Við getum sett þetta í samhengi með því, að á jóladag þetta sama ár fæddist í Skagafirði, Hermann nokkur Jónasson, sem gegndi embætti forsætisráðherra Íslands á árunum 1934-42. Hálfri öld síðar gegndi Steingrímur, sonur hans, sama embætti.

Þann 20. febrúar 1896 kom Bygginganefnd Akureyrar saman á Oddeyri að ákvarða hússtæði tveggja húsa. Annars vegar var það að ákvarða hvar séra Pjetur Guðmundsson ætti að fá að byggja og hins vegar taka sömu ákvörðun varðandi hús Stefáns Ólafssonar. (Stefán var að byggja í félagi við Svein bróður sinn). Þetta var fljótafgreitt, Pjetur skyldi byggja 10 álnir norður af húsi Ólafs Jónatanssonar og Stefán myndi byggja 10 álnir norðan við hús Jónatans Jósepssonar. En hús Jónatans Jósepssonar varð síðar Grundargata 3. Húsi Stefáns er ekki lýst sérstaklega, en þess getið, að það eigi að vera 12 álnir að lengd og 8 álnir að breidd (sbr. Bygg.nefnd. Ak. 1896: nr. 124). Ekki er þess getið, hvort þessir menn hafi óskað sérstaklega eftir hússtæðum.

Grundargata 5 er einlyft timburhús á steinhlöðnum kjallara með háu risi. Húsið er nánast samhverft, á alla kanta, á stöfnum er gluggi undir mæni og smærri súðargluggi vestanmegin við hann og á framhlið er sinn glugginn hvoru megin inngöngudyra. Á bakhlið er gluggaskipan nánast sú sama, nema hvað, þar eru tveir gluggar norðan inngöngudyra. Veggir eru klæðnir láréttum panel eða vatnsklæðningu, bárujárn er á þaki og krosspóstar í flestum gluggum. Grunnflötur mælist nærri 7,8x6,5m.

Sveinn og Stefán Ólafssynir, sem byggðu húsið, voru uppaldir á Blómsturvöllum í Glæsibæjarhreppi. Í manntali 1901 er Stefán sagður fæddur í Höfðasókn í Norðuramti en Sveinn fæddur í Grýtubakkasókn. Stefán var fæddur 1867 og Sveinn 1869. Í téðu manntali, 1901, eru fimmtán manns skráðir hér til heimilis, í þremur íbúðarrýmum. Eitt íbúðarrými þarf ekki að hafa verið meira en eitt herbergi. Af þessum 15 ber fyrst að nefna Svein, sem sagður er sjómaður á bát og konu hans, Guðrúnu Guðmundsdóttur, sem í manntali er sögð fædd í Kaupangssókn. Nánar tiltekið, var hún líkast til fædd í Kristnesi, þar sem foreldrar hennar Andrés Guðmundur Jóhannesson og Ágústína María Jóhannesdóttir voru bændur árin 1875 til 1884 (sbr. Stefán Aðalsteinsson 2019:1803). Nú gætu lesendur staldrað við, enda á greinarhöfundur það til að ruglast á bæjum, nöfnum og jafnvel höfuðáttum ef svo ber undir; Kristnes í Kaupangssókn!? Eru þessir staðir ekki sitt hvoru megin í Eyjafirði?

Vitaskuld er Kristnes, þar sem stendur Kristneshæli og byggðakjarninn kenndur við bæinn, vestanmegin Eyjafjarðar, undir Súlutindum og Kaupangssókn utarlega austanmegin, undir Kaupangssveitarfjalli, þar sem ógnarlangur Garðsárdalur opnast til suðurs. Og einmitt vestanmegin í Garðsárdal, liggur smá eyðijörð, sem ber nafnið Kristnes. Kotbýli, sem er rúma 5 kílómetra frá bænum Garðsá ( tæpa 18 kílómetra frá Akureyri) þetta var líkast til aðeins í byggð í rúma fjóra áratugi, frá því um 1840 til 1885. Nafngiftin mun tilkomin, af fornri selför Kristnesmanna úr Hrafnagilshreppi á þennan stað, á miðöldum (sbr. Stefán Aðalsteinsson 2019:1802). En af Garðsárdal og aftur á Grundargötu: Börn þeirra Sveins og Guðrúnar árið 1901 voru synirnir Guðbrandur Jóhann og Baldur. Auk þeirra átti faðir þeirra bræðra, Ólafur Jónsson einnig heima í sama íbúðarrými og Sveinn og Guðrún.

Stefán Ólafsson var skráður formaður á fiskibát árið 1901 (það fylgir ekki sögunni, hvort þeir bræður voru á sama bát) og kona hans var Anna Sigurbjörg Jóhannesdóttir, fædd í Kvíabekkjarsókn í Norðuramti. Börn þeirra voru Sigríður Lovísa, Snorri og Guðmundur. Þá eru þau Guðbrandur Ólafur Guðmundsson og Jóhanna Jóhannesdóttir og sonur hans, Edvard Viggó skráð hér til heimilis í þriðja íbúðarrýminu. Einnig eru þrír einstaklingar skráðir stakir og titlaðir „aðkomumenn“, þau Guðmundur Jóhann Friðriksson, Sigurjón Sigurðsson og Ingibjörg Jóhannesdóttir. Mögulega hefur hér verið um að ræða vinnufólk, bátsfélaga þeirra bræðra eða einfaldlega tímabundna leigjendur.

Árið 1902 eru þau Stefán og Anna Sigurbjörg enn búsett hér og Ólafur, faðir Stefáns en Benedikt nokkur Steingrímsson er eigandi hluta hússins og býr þar ásamt foreldrum sínum, Steingrími Jónssyni sjómanni og Sigríði Jónsdóttur, auk systkina sinna, Jóns og Halldóru. Árið 1902 eru þau Sveinn og Guðrún á bak og burt samkvæmt manntölum enda fluttust þau það ár til Vesturheims, nánar tiltekið til Leslie í Saskatchewan í Kanada. Á þessum árum taldist húsið númer 3 við Grundargötu en árið 1906 var það númer 5, líkt og æ síðan. Það ár hefur Stefán Ólafsson selt téðum Steingrími sinn eignarhlut í húsinu því eigendur eru skráðir þeir feðgar, Steingrímur Jónsson og Benedikt Steingrímsson. Þeir feðgar eru einmitt eigendur hússins í árslok 1916 þegar matsmenn Brunabótafélagsins unnu skýrslu sína um húsið og lýstu eftirfarandi:

Íbúðarhús einlyft með porti og háu risi á kjallara. Á gólfi við framhlið 2 stofur og forstofa við bakhlið 2 eldhús og forstofa. Á lofti 2 íbúðarherbergi og 2 geimslur og gangur. Kjallara skipt í tvennt. 2 skorsteinar. Lengd 7,5m, breidd 5,7m hæð tala glugga 11, útveggir timbur þakið timbur, járnklætt. 3 ofnar 3 eldavélar (Brunabótafélag Íslands 1916: nr. 1916).

Elstu teikningar, sem varðveist hafa af húsinu, raflagnateikningar frá 1. maí 1923 sýna nokkurn veginn þessa herbergjaskipan, þá virðist reyndar aðeins einn skorsteinn á húsinu. Húsið hefur þá og líklega frá upphafi skipst í tvo eignarhluta um miðju, með eldhúsum vestanmegin og stofum austanmegin. Svefnherbergi voru svo hvort í sínum enda í risi og geymslurými undir súð vestanmegin. Árið 1917 er Þorsteinn Sigurðsson orðinn eigandi annars eignarhluta hússins, á móti Benedikt Steingrímssyni og ári síðar hefur Benedikt selt sinn hluta, Þorsteini Sigurðssyni. Og árið 1919 eru eigendur hússins téður Þorsteinn og Jónas Jónsson, sem titlaður er bóndi. Jónas átti sinn hluta hússins til ársins 1933 eða ´34 en það ár eru Þórsteinn Kristjánsson daglaunamaður frá Þverbrekku í Öxndal orðinn eigandi hússins á móti nafna sínum Sigurðssyni. Sá var frá Reyðarfirði. Þorsteinn Sigurðsson og kona hans Sigríður Tómasdóttir frá Krossanesi voru búsett hér til ársins 1939. Ýmsir áttu hér eignarhluta eða áttu hér heima í lengri eða skemmri tíma eftir það. Árið 1941 eru skráð hér til heimilis þau Gísli Eiríksson frá Hvammstanga og Elise Eiríksson frá Noregi. Þau bjuggu síðar á Dagverðareyri þar sem Gísli var kunnur athafnamaður, flutti m.a. Ragnarshús svonefnt við Strandgötu 5 að Lónsbakka um 1970. (Nú er það hús komið á sinn þriðja stað, á Moldhaugnahálsi). Í manntölum nærri 1950 virðist húsið vera orðið einbýlishús, sem það hefur verið síðan. Hér bjó einnig Guðmundur Kristjánsson, bílstjóri, sem var með verkstæði í skúrnum, sem enn stendur á baklóðinni. (Í fasteignaskrá er skúrinn sagður byggður 1933 en skv. núverandi eiganda er hann byggður 1942. Í húsakönnun er hann sagður byggður 1964, en það rímar við teikningar sem finna má á kortasjá Akureyrarbæjar. Þær eru hins vegar af mikið umfangsmeiri byggingu, mögulega viðbygging við eldri skúr).

Það er dálítið merkilegt, að enda þótt húsið hafi svo lengi verið tveir hlutar og hér búið um eða yfir 15 manns hefur aldrei verið talin þörf á því að byggja við það eða hækka ris eða setja kvist, a.m.k. hefur það ekki komið á framkvæmdastig. Fróðlegt er að bera húsið saman við næsta hús, Grundargötu 3, sem er líklega í hópi mest viðbyggðu húsa Akureyrar (ásamt m.a. Brekkugötu 3 og Aðalstræti 2) og húsið á horninu handan götunnar, Grundargötu 6, sem a.m.k. tvisvar hefur hlotið gagngerar breytingar. Á fyrsta áratug 20. aldar voru þessi þrjú hús næsta áþekk í útliti.

Einhvern tíma á fyrri hluta 20. aldar, mögulega á 4. áratugnum, var húsið klætt með steinblikki. Sú klæðning var fram undir aldamót en um 1995 var ytra byrði hússins endurnýjað og steinblikkinu skipt út fyrir lárétta timburklæðningu og skipt um þakjárn. Voru þá einnig settir krosspóstar í glugga. Núverandi eigandi, Jóhanna Sigurbjörg Ingólfsdóttir, sem átt hefur húsið frá 2005 hefur einnig endurbyggt það að miklu leyti, sem hún segir frá í viðtali við Kristínu Aðalsteinsdóttur í bókinni Oddeyri Saga hús og fólk. Segir Jóhanna einnig:

Okkur hefur liðið vel í þessu húsi, hér hafa margir verið og hér hafa fæðst mörg börn. Eitt sinn kom kona á saumastofuna til mín, sem fædd var fyrir 1930. Hún sagði að ég yrði að gæta mín á grýlukertunum á veturna, því þegar hún var lítil stelpa átti hér heima maður sem fékk grýlukerti í höfuðið og lést samstundis. Þetta er nefnilega svona ennþá, hér koma svakaleg grýlukerti á veturna og gott að fá þessa viðvörun (Jóhanna Sigurbjörg Ingólfsdóttir (Kristín Aðalsteinsdóttir og Arnór Bliki Hallmundsson) 2023:69).

Í Húsakönnun 2020 hlýtur Grundargata 5 hátt varðveislugildi og fær umsögnina Lítið og snoturt hús með elstu húsum á Akureyri og fellur vel inn í umhverfi sitt (Bjarki Jóhannesson 2021:157). Húsið er vitaskuld aldursfriðað, en sú friðun kveður á um friðun húsa sem byggð eru fyrir 1923. Það ár var Grundargata 5, 27 ára gömul. Grundargata 5 er einfalt og látlaust hús og í góðri hirðu og hluti af einstaklega stuttri en skemmtilegri götumynd þar sem hvert hús hefur sitt sérkenni; fjölbreytileiki húsagerða er aðalsmerki þessarar merku en stuttu götu, þar sem meðalaldur húsa í árum er hærri en lengd götunnar í metrum!

Grundargata 5, 3 og 6. Það kann að þykja ótrúlegt, en eitt sinn voru þessi hús næsta áþekk að stærð, gerð og lögun!

Meðfylgjandi myndir af Grundargötu 3 eru teknar 25. janúar 2026 og 6. júní 2013, myndin af Grundargötu 3 þ. 23. okt. 2023, og myndirnar af Grundargötu 6 þann 29. des. 2018. Myndin, sem sýnir Garðsárdal og nærsveitir er tekin 14. október 2017.

Heimildir:

Bjarki Jóhannesson. 2021. Húsakönnun fyrir Oddeyri 2020. Akureyrarbær. Aðgengilegt á pdf-formi á slóðinni Húsakönnun fyrir Oddeyri 2020.

Brunabótafélag Íslands, Akureyrarumboð. Virðingabók 1916-1917. Óprentað, óútgefið, varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri. HskjAk. F-117/1 Aðgengilegt á vef Héraðsskjalafsafnsins Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1916-1917 by Héraðsskjalasafnið á Akureyri - Issuu.

Bygginganefnd Akureyrarkaupstaðar. Fundargerðir 1902-1921. Fundur nr. 124, 20. feb. 1896. Óprentað, óútgefið, varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri.

Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson.1995. Oddeyri Húsakönnun. Minjasafnið á Akureyri. Aðgengileg á pdf-formi á slóðinni: Oddeyri. Húsakönnun.

Kristín Aðalsteinsdóttir og Arnór Bliki Hallmundsson. 2023. Oddeyri Saga hús og fólk. Akureyri: höfundar gáfu út.

Stefán Aðalsteinsson. 2019. Eyfirðingar framan Glerár og Varðgjár. Akureyri: Sögufélag Eyfirðinga. Bernharð Haraldsson, Birgir Þórðarson, Haukur Ágústsson og Kristján Sigfússon skipuðu ritnefnd og bjuggu til prentunar.

Ýmis manntöl á vef Héraðsskjalasafns og manntal.is, greinar á timarit.is; sjá tengla í texta.

• Bloggsíða Arnórs Blika: Hús dagsins