Hús dagsins: Lækjargata 3

Neðst í Lækjargötu sunnanmegin, stendur reisulegt timburhús frá lokum 19. aldar, nánar tiltekið árinu 1896. Hér er um að ræða Lækjargötu 3, en Lækjargötu 1 er hvergi að finna, því aðliggjandi lóð austanmegin er Aðalstræti 8. Þessi lóð hefur verið byggð í tvær aldir, enda þótt núverandi hús sé „ekki nema“ 130 ára á þessu ári. Það reistu þau Sigfús Jónsson og Marselína Kristjánsdóttir.

Það var árið 1821, að Lórenz J. Lilliendahl fékk lóðina og byggði hér hús, sem einfaldlega var nefnt Lilliendahlsbærinn. Lórenz var danskur, fæddur í Flensborg í Slésvík árið 1768, en sú borg komst undir Þýskaland tæpri öld síðar og hefur verið svo síðan. Úr heimildum má lesa, að tvö hús hafi staðið á þessari lóð, en hitt húsið hafi dóttir Lórenz, Jóhanna María og hennar maður Carl C.G.Örum, reist og það hafi jafnvel verið risið á undan Lilliendahlsbænum. Alltént telur Steindór Steindórsson að Örum muni hafa reist hús fyrstur á lóðinni. Árið 1869 virðist Örum hafa rifið sitt hús, því þá biður hann bæjarstjórn um leyfi að taka grunninn undan húsinu undir kartöflugarð. Bæjarstjórnin neitaði honum um það, það færi gegn lögum að taka hússtæði í kaupstaðnum undir kartöflugarða (sbr. Steindór Steindórsson 1993:159). Hins vegar stóð hér enn bær árið 1876 þegar Sigfús nokkur Jónsson eignast lóðina, en hér rak hann verslun. Árið 1896 er Sigfús sagður rífa gamla Lilliendahlsbæinn (það staðfestist allavega í bókunum bygginganefndar, að hann rífi bæ á lóðinni) og byggja þar nýtt hús. Og það er einmitt núverandi hús.

Lækjargata 3 er einlyft timburhús með háu, portbyggðu risi og miðjukvisti sem gengur í gegnum þakið. Húsið stendur á háum steyptum kjallara og eru inngöngutröppur á austurstafni. Veggir eru klæddir láréttum panel eða vatnsklæðningu, sexrúðupóstar eru í flestum gluggum og bárujárn á þaki. Á suðurhlið eru svalir út af kvisti, sem standa á stólpum yfir bakdyrum. Grunnflötur hússins er 10,81x7,63m (skv. uppmælingarteikningum) og í Húsakönnun 1986 er húsið sagt 450 rúmmetrar (sbr. Hjörleifur Stefánsson 1986: 139) en fullyrða má, að húsið hafi nokkuð stækkað að rúmtaki síðan þá, en undir húsinu eru undirstöður frá 2002 og kjallararými hússins því rýmra en fyrr.

Það var sem fyrr segir árið 1896 sem Sigfús Jónsson, snikkari og verslunarmaður, nefndur borgari, reisir hér hús. Hann hafði þá átt lóðina og búið, væntanlega í gamla Lilliendahlsbænum, í tvo áratugi. Á útmánuðunum 1896 hugsaði hann sér greinilega til hreyfings með verslun sína. Og með lög um verslunarlóðir, að hann taldi sín megin, gerði hann kröfur um nokkrar mögulegar lóðir. Um var að ræða lög frá 1891, sem kváðu á um nokkurs konar eignarnám á lóðum undir verslanir í löggiltum kaupstöðum og kauptúnum „Rjettur til þess að fá útmældar lóðir, án þess að vilji eiganda komi til greina“. Við skulum lesa fundargerð bygginganefndar í heild sinni, en Sigfús gerði kröfu um lóð í eigu oddvita nefndarinnar(!), Klemenzar Jónssonar: Ár 1896, þann 8. apríl átti bygginganefnd með sér fund eftir beiðni Sigfúsar kaupmanns Jónssonar á Akureyrar í beiðni 21. f.m., að mæla honum út og taka lóðarnámi samkv. lögum, 13. marz 1891, um að fá lóðir útmældar í kaupstöðum ogfl. [svo], lóð undir verzlunarhús sem hann ætlar að bygga 18 ál. á lengd og 12 ál. á breidd og tilnefnir hann sem hæfilega grunna:

1. Tún C. Höepfner fyrir utan Búðarlækinn.
2. Hið umgirta svæði fyrir sunnan spítalann.
3. Hina óbyggðu lóð Gudm. Efterflg. Verzlunar, sunnan við sláturhús nefnds verslunarhúss.
4. Garð bæjarfógetans Kl. Jónssonar, austan við vestari aðalgötu bæjarins.

Meiri hluti bygginganefndarinnar áleit, að Sigfús ætti heimtingu á að fá lóð útmælda fyrir verzlun með því að staður sá, sem hann hefur rekið verzlun í, sé óhæfilegur til verzlunar þó hann geti byggt þar. Meiri hlutinn áleit að af því bærinn hefur engin ráð yfir neinum lóðum hér í kaupstaðnum þá yrði hann að vísa á einhverja af hinum 4 lóðum, er væru þær einu sem hægt væri að hugsa sér að verzlun yrði reist á, hér inni á Akureyri. Lóð Guðm. Efterfl. sem er brúkuð til verzlunar, áleist ógjörningur að taka, sömuleiðis þótti ekki rétt að taka lóð spítalans sem er opinber eign. Hinar2 lóðirnar þóttu aftur á móti vel tiltækilegar en þó þótti þeim bygginganefndarmönnum, J.V. Havsteen, Frb. Steinssyni J. Ch. Stephánssyni réttast að taka lóð Kl. Jónssonar bæjarfógeta, þar eð skv. stöðu hans gæti eigi bagað hann þó hún yrði tekin. Þar sem meiri hluti bygginganefndarinnar þannig hefur helst fallist á að taka lóð undirskrifaðs oddvita byggingarnefndarinnar, sem áður hefur neitað að selja lóðina, þá víkur hann sæti sitt í byggingarnefndinni og verður málinu frestað þangað til settur fógeti er skipaður af amtinu (Bygg.nefnd. Ak. 1896: nr.124).

Undir þetta skrifa téður Klemenz Jónsson, J.V. Havsteen, Jón Chr. Stephánsson og Friðbjörn Steinsson. Hvar umrætt tún Höepfners utan við (norðan við) lækinn hefur verið, er ekki gott að átta sig á, mögulega á svipuðum slóðum og nú er Hafnarstræti 19 og 21. Þar stóðu hins vegar hús á þessum tíma. Umgirta svæðið sunnan við spítalann er lóðin sem nú er Aðalstræti 16; þar reis hús fjórum síðar. Óbyggða lóð Guðmannsverslunar gæti hafa verið á milli húsa, sem þá stóðu sunnan við Laxdalshús, þar sem nú eru hús nr. 9 og 7 við Hafnarstræti. Garður bæjarfógetans hefur verið lóð, sem nú er vesturhluti lóðarinnar Hafnarstræti 3, en þar átti Klemenz heima í húsi, sem reist hafði verið 1777 og var fyrsta íbúðarhús bæjarins. Og nú taldi meirihluti bygginganefndar rétt, að oddviti nefndarinnar léti Sigfúsi Jónssyni í té lóðarskika undir verslun. Nú var kallaður til settur bæjarfógeti, Eggert Laxdal, sem kvað upp eftirfarandi úrskurð: Þar sem undirskrifaður verður að álíta að lóðarbeiðandinn [Sigfús Jónsson] eigi fullkomlega stóra og hentuga lóð til þess að byggja á hús það sem um ræðir, að þess utan ekki liggi fyrir að hann árangurslaust hafi leitast um að fá lóðir þær keyptar sem hann bendir á, að undantekinni lóð bæjarfógetans sem hann fyrir réttinum hefir játað að hafa ekki viljað selja fríviljuglega og undirskrifaður einmitt er umráðamaður einnar lóðarinnar en aldrei hefir verið til hans leitað um kaup á þeirri lóð og það vitanlega enn eru ótaldar margar lóðir í kaupstaðnum fyrir utan þær sem bónarbréfið tiltekur, t.d. c. 9/10 hlutur allrar Oddeyrar, sem undir kaupstaðinn í vor o.fl. sem fást til bygginga, þá verð ég að mótmæla að lóðarnám það sem farið er fram á af Sigfúsi Jónssyni geti fengið framgang. [Undir skrifar] Eggert Laxdal (Bygg.nefnd. Ak. (Eggert Laxdal) 1896: viðauki við nr. 124).

Og hananú! Lögin frá 1891 virðast aðeins hafa gilt sem þrautavaraleið fyrir verslunarmenn, ef engin lóð fékkst í kaupstöðum. En eins og fram kemur átti Eggert sjálfur eina af lóðunum fjórum sem Sigfús fór fram á. (Má þá e.t.v. velta fyrir sér hæfi Eggerts í þessu máli? ) En eftir þessi málalok sættist Sigfús greinilega á, að byggja verslunar- og íbúðarhús á gömlu Lilliendahlslóðinni, því rúmum þremur vikum síðar, 2. maí, kom bygginganefnd saman […]til þess að ákveða legu húss er Sigfús kaupm. Jónsson ætlar að byggja í garði sínum og forna bæjarstæði, er hann hefur rifið bæinn. Húsið á að vera 16 ál. á lengd og 12 ál. á br. [um 10x7,6m]. Bygginganefndin ákvað að húsið skyldi 14 ál. suður frá húsi Jakobs Gíslasonar [Lækjargata 6] og í stefnu við það og 10 ál. frá skúr áföstum við hús Þorgr. læknis Johnsen [Aðalstræti 8, forveri núverandi húss] (Bygg. nefnd Ak. 1896: nr. 126).

Samkvæmt þessu var húsið tveimur álnum (126 cm) styttra en það sem Sigfús fyrirhugaði á nýrri lóð, sem bygginganefnd synjaði honum um. En hvað ef af þessu hefði nú orðið, og Sigfús reist veglegt verslunarhús í garði Klemenzar? Jú, fimm árum síðar, þann 19. desember 1901 var stórbruni á þessu svæði, eldur kom upp í hótelinu, sem staðsett var spölkorn handan götunnar og brunnu þá til ösku m.a. hús Klemenzar Jónssonar ásamt mörgum fleirum. Leiða má líkur að því, að eins hefði farið fyrir hverju því húsi, sem staðið hefði á lóðinni, sem Sigfús fór fram á. Sigfús varð þó ekki vitni að þessu, hann lést um haustið þetta sama ár.

Sigfús Jónsson, sem ólst að mestu upp í Þistilfirði, var fæddur þann 13. janúar 1835, væntanlega á Hömrum ofan Akureyrar, sem þá voru í Hrafnagilshreppi, en þar bjuggu foreldrar hans, Jón Ólafsson og Bergljót Árnadóttir árin 1830 til 1838. Síðarnefnda árið fluttist fjölskyldan að Bægisstöðum í Þistilfirði og síðar fluttust þau að Hjálmarsvík í sömu sveit (sbr. Stefán Aðalsteinsson 2019:341). Sigfús, sem nam snikkaraiðn, fluttist síðar í Hörgárdal, þar sem hann var bóndi á Þrastarhóli um 1860 og síðar Nunnuhóli, 1866-75 (skv. islendingabok.is). Um búskap hans á Nunnuhóli var kveðið:

Þráfalt í regni þurrkar hey
aldrei þó sjái sól
Sigfús í Nunnuhól.(Steindór Steindórsson 1993:159).

Seinni eiginkona Sigfúsar Jónssonar var Marselína Kristjánsdóttir frá Sigríðarstöðum í Ljósavatnsskarði. Dóttir hennar og stjúpdóttir Sigfúsar, var Anna Magnúsdóttir. Hún nam ljósmyndun og matreiðslu í Danmörku um svipað leyti og móðir hennar og stjúpfaðir byggðu Lækjargötu 3, eða um 1897. Árið 1898 fær Sigfús leyfi til að reisa „myndaskúr“ 16 álnir að lengd og 6 álnir að breidd í framhaldi til vesturs af skúr (hefur líklega byggt þann skúr samhliða húsinu sem stóð á bakvið hús hans (sbr. Bygg. nefnd Ak. 1898: nr. 161). Í myndaskúr þessum rak Anna ljósmyndastofu um nokkurra ára skeið en síðar rak hún verslun með hannyrðir og kvenhatta, hér í Lækjargötu en síðar í Brekkugötu 1. Í inngangsorðum er þess getið, að engin fyrirfinnist Lækjargata 1. Þannig hefur það þó ekki alltaf verið, því í manntölum árin 1902-05 er húsið númer 1 við Lækjargötu. Athyglisvert er þó, að árið 1901 kallast húsið Sigfúsarhús, no. 3 við Lækjargötu. Þegar það manntal er tekið, líkast til síðla hausts, er Marselína skráð ekkja, en Sigfús lést 22. september 1901. Marselína átti heima hér áfram um árabil, ásamt Önnu dóttur sinni og leigjendum. Marselína var eigandi hússins, þegar það var metið til brunabóta síðla árs 1916. Var húsinu lýst sem íbúðarhúsi úr timbri með járnklæddu timburþaki, einlyft með porti og háu risi og tveimur kvistum, á háum kjallara. Á neðri hæð voru þrjár stofur norðanmegin en sunnanmegin tvær forstofur, eitt herbergi, eldhús og búr. Á lofti voru þrjár stofur norðanmegin, þrjú herbergi sunnanmegin og eldhús „fyrir stafni“ og gangur. Kjallari var hólfaður í þrjú geymslurými. Grunnflötur 10,7x7,5m, húsið 7m á hæð, með 23 gluggum og tveimur skorsteinum. Skorsteinarnir tengdust fjórum kolaofnum og tveimur eldavélum (sbr. Brunabótafélag Íslands 1916: nr. 84).

Húsið átti Marselína Kristjánsdóttir til ársins 1923 en þá eignast húsið þeir Sigurður Hlíðar dýralæknir og Ole Hertervig bakari. Skiptist húsið þá í tvo eignarhluta, þar sem Sigurður átti neðri hæð og Ole þá efri. Gekk húsið á þeim árum (og jafnvel síðar) undir nafninu Hlíðarshúsið. Sigurður Hlíðar og fjölskylda voru hér búsett til ársins 1941 en árið 1942 eru eigendur hússins þeir Pétur Björgvin Jónsson skósmiður Halldór Ólafsson bifreiðastjóri og Einar Ó. Eiríksson iðnverkamaður. Það ár eiga alls 22 einstaklingar heima í húsinu. Ekki kemur fram hver fjölskylda á heima hvar í húsinu en um þetta leyti var neðri hæðinni skipt í tvær íbúðir. Næstu áratugina áttu ýmsir íbúðirnar og áttu þar heima um lengri eða skemmri tíma. Árið 1986, þegar unnin var húsakönnun var íbúðaskipanin enn sú sama og hafði verið frá 5. áratugnum . Þá áttu þau Ólafur Jakobsson og Erla Bjarnadóttir vesturhluta neðri hæðar, frá 1976, Smári Víglundsson og Kristín Gestsdóttir austurhluta neðri hæðar, frá 1977. Rishæðina átti Birna Aðalbjörg Björnsdóttir og eignaðist hún hæðina árið 1979 (sbr. Hjörleifur Stefánsson 1986:139-140). Um 1990 er húsið orðið mannlaust og í mars 1991 birtist frétt um það í Degi, að miklar skemmdir hafi verið unnar á húsinu og foreldar óttist að börn slasi sig þarna í yfirgefnu húsinu. Eins og gefur að skilja var húsið ekki í sérlega góðri hirðu á þessum árum.

Síðar eignuðust þau Örn Indriðason (Jakobssonar úr Aðalstræti 42) og Sólveig Gunnarsdóttir húsið og hugðu á endurbyggingu. En þannig vildi til, að önnur hjón Anna Svava Traustadóttir og Karl Hjartarson, voru einnig mjög áhugasöm um húsið. Og varð úr, að árið 2001 keyptu þau húsið af Erni og Sólveigu. Þá hafði ytra byrði hússins verið endurnýjað og málað (sbr. Kristín Aðalsteinsdóttir (Anna Svava Traustadóttir og Karl Hjartarson) 2017:139). Héldu þau Anna og Karl verkinu við endurbyggingu hússins og steyptu m.a. undir það nýjar undirstöður. Teikningarnar að endurgerðu húsinu gerði Tómas Búi Böðvarsson árið 2002 (hér eru endurbættar teikningar Þrastar Sigurðsson frá 2017). Eitt atvik varð sérstaklega til þess að ákveðið var að endurnýja kjallara: Við byrjuðum á undirstöðunum og ætluðum að fikra okkur upp á við, við grófum mikið magn af mold og grjóti úr kjallaranum. Einn daginn, þegar ég var að hreinsa þarna, fann ég fyrir skrýtinni tilfinningu, hlustaði, fannst ég þurfa heyra eitthvað betur, heyrði bresti og fannst mér ég sjá þrjá prúðbúna karlmenn hrista höfuðið. Brestirnir mögnuðust og ég færði mig út að hurð. Þá féll fram grjót og leðja sem þakti helming gólfsins. Ég náði að hlaupa út en fékk áfall ( Kristín Aðalsteinsdóttir (Anna Svava Traustadóttir og Karl Hjartarson) 2017:139). Ekkert aðhöfðust þau í hálft ár, eftir þessa „innanhússkriðu“ en ljóst var að eina varanlega lausnin væru nýjar undirstöður. Með sér í verkið fengu þau Stefán Jóhannesson húsasmið og gekk vinnan mjög vel og fylgir sögunni, að burðarvirki hússins sé allt upprunalegt og mjög sterkt. Hlutu þau Anna og Karl viðurkenningu Húsverndarsjóðs Akureyrarbæjar fyrir endurbæturnar árið 2003. Er húsið nú allt sem nýtt og af því mikil prýði og hefur það, sem og umhverfi þess verið haldið við af mikilli natni frá því að endurbótum lauk.

Lækjargata 3 er vitaskuld aldursfriðað hús, byggt fyrir 1923 og hlýtur í Húsakönnun 2012 hæsta varðveislugildi, sem einstakt hús, húsaröð eða götumynd sem lagt er til að vernda með hverfisskipulagi. Þá hlaut húsið, sem fyrr segir, viðurkenningu Húsverndarsjóðs Akureyrarbæjar árið 2003 (sbr. Hjörleifur Stefánsson og Hanna Rósa Sveinsdóttir 2012:123). Vestanmegin á lóðinni stendur lítið gestahús eða gistiskáli. Er sú bygging í sama stíl og húsið, með liggjandi panel og sexrúðugluggum og mætti þannig ætla, að um gamla byggingu sé að ræða. En svo er nú aldeilis ekki, því hús þetta er reist árið 2007 sem bílskúr en breytt í gistirými árið 2017.

Meðfylgjandi myndir eru teknar á aðfangadag jóla 2025 (2 myndir), 8. október 2022 og 11. mars 2007.

Heimildir:

Bygginganefnd Akureyrar. Fundargerðir 1857-1902. Fundur nr. 125, 8. apríl 1896. Fundur nr. 126, 2. maí 1896. Fundur nr. 161, 30. mars 1898. Óprentað, óútgefið; varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: Fundargerðabók bygginganefndar Akureyrar 1857-1902 by Héraðsskjalasafnið á Akureyri - Issuu

Hjörleifur Stefánsson. 1986. Akureyri: Fjaran og Innbærinn byggingarsaga. Reykjavík: Torfusamtökin.

Hjörleifur Stefánsson, Hanna Rósa Sveinsdóttir. 2012. Húsakönnun- Fjaran og Innbærinn. Minjasafnið á Akureyri. Pdf-skjal á slóðinni 

http://www.minjastofnun.is/media/husakannanir/Fjaran-og-Innbaerinn-2012.pdf

Kristín Aðalsteinsdóttir. 2017. Innbærinn. Húsin og fólkið. Akureyri: Höfundur gaf út.

Stefán Aðalsteinsson. 2019. Eyfirðingar. Akureyri: Sögufélag Eyfirðinga.

Steindór Steindórsson. 1993. Akureyri; höfuðborg hins bjarta norðurs. Reykjavík: Örn og Örlygur.

Ýmsar upplýsingar af islendingabok.is, manntal.is, herak.is og timarit.is