Hús dagsins: Lundargata 9

Tuttugasti febrúar árið 1896 ofarlega á sunnanverðri Oddeyri: Við getum mögulega gert okkur í hugarlund hvernig hefur verið umhorfs og gefið okkur, að heiðskírt hafi verið, a.m.k. fjallasýn. Marflöt eyrin svo langt sem augað eygir til norðurs, og Kaldbakur í baksýn. Ofan Oddeyrar eru snævi þaktar brekkur, þetta er í febrúar, með einstaka dökkum klettaböndum og hvalbökum, sérstaklega þegar norðar dregur. Brekkan er næsta aflíðandi og lág nyrst, þar sem Hamarkotsklappir ramma hana inn nokkurn veginn ofan við Gleráreyrar. Ofarlega í brekkunni sjáum við ekki, en vitum af, lágreistum bæjum á stangli, m.a. Hamarkoti og enn ofar Kotá. Sunnar á brekkunni miklu, er svo stórjörðin Eyrarland, eða Stóra-Eyrarland og enn lengra í burtu eru Naust. Brekkan og víðlend heiðalönd hennar, allt að rótum Súlutinda, tilheyra þessum stórbýlum, Eyrarlandi og Naustum og eru í öðru sveitarfélagi, nánar tiltekið Hrafnagilshreppi. Þó tilheyrir Oddeyrin kaupstaðnum á Akureyri og Fjörunni. Þangað er nýlega kominn vegslóði um brekkuna ógurlegu, já ógurlegu: því sunnan frá Oddeyrarbót og sérstaklega frá Grófargili og innúr hefur hún löngum verið snarbrött í sjó fram og illfær. Þá hafa þeir Due Benediktsson og Páll Briem amtmaður nýlega reist þar hús, sá fyrrnefndi neðst í Grófargili. Sá síðarnefndi reisti sitt hús sumarið áður (1895) og staðsetti það eftir vísindalegri mælingu, mitt á milli ysta húss Oddeyrar og syðsta húss Fjörunnar. Það vill nefnilega svo til, að fyrir fáeinum misserum (1893) keypti Akureyrarbær Stóra-Eyrarland ásamt hjáleigum og von bráðar (1896) verður allt það landsvæði innan lögsagnarumdæmis Akureyrar.

Ef við horfum út á Oddeyrina sjáum við, sem fyrr segir, Kaldbak í fjarska en á eyrinni sjálfri er væntanlega krökkt af ísilögðum pollum og lænum úr Gleránni. Ein þeirra liggur milli tveggja þvergatna norður úr Strandgötunni. Sú þjónar nærliggjandi svæðum sem skólp- og sorplosun og hefur löngum kallast Fúlilækur. Og þar erum við staðsett. Kannski sjáum við, þennan vetrardag á útmánuðum 1896, tilsýndar ábúðarmikla menn, sem greinilega gegna einhverjum embættum. En umræddir menn eru Bygginganefnd Akureyrar, sem þennan dag eru staddir á Oddeyri að mæla fyrir húsum þeirra Sveins og Stefáns Ólafssona og hins vegar séra Péturs Guðmundssonar úr Grímsey. Og séra Pétri var úthlutað hússtæði norðan við, hús Ólafs Jónatanssonar, sem síðar varð Lundargata 7 og hlaut viðurnefnið Svartiskóli. Húsið skyldi standa tíu álnir norðan við hús Ólafs, og vera 12 álnir á lengd og 9 álnir á breidd (sbr. Bygginganefnd Akureyrar 1896: nr. 124). Ekki hefur Bygginganefnd fleiri orð um húsið í fundargerð sinni, líkast hefur fylgt sögunni, að það væri byggt með „hefðbundnu lagi“, ein hæð, hátt ris og kannski miðjukvistur.

Lundargata 9 er einlyft timburhús með háu portbyggðu risi og miðjukvistum, beggja vegna á þaki. Veggir eru múrhúðaðir með perluákasti og bárujárn á þaki og sexrúðupóstar í flestum gluggum. Ónákvæm mæling á loftmynd segir grunnflöt um 8,2x6,4m eða svo.

Pétur Guðmundsson var Skagfirðingur, fæddur í ársbyrjun 1832 á Hellulandi á Hegranesi. Hann mun hafa fengist við hefðbundin sveitastörf framan af ævi en hneigðist frá bernsku mjög til skáldskapar og samdi m.a. sálma. Hann sendi hinum valinkunna fræðimanni, dr. Pétri Péturssyni, ljóðmæli og leist honum vel á og talið að það hafi átt sinn þátt í því, að Pétur Guðmundsson innritaðist í Prestaskólann í Reykjavík árið 1864, en þar var Pétur Pétursson skólastjóri. Líklega ári síðar, eða 1865 (greinarhöfundur hefur einnig séð ártölin 1866 og 1868) vígðist Pétur sem prestur í Grímsey, en þangað fékkst enginn prestur og talið gott þrautaráð að ráða hinn „fullorðna skólasvein“ til embættisins en Pétur var líkast til langelstur allra skólasveina, kominn vel yfir þrítugt. Grímsey mun ekki hafa verið eftirsóttasta brauð kirkjunnar, enda sem fyrr segir, gekk illa að fá þangað prest og Pétri var lofað betra brauði að sex árum liðnum (sbr. Án höf. 1955: 1). Ekki fylgir sögunni hvort yfirmenn kirkjunnar hafi gleymt þessu loforði til Péturs, það dottið upp fyrir eða Pétur sjálfur ílengst í embætti en það fór nú svo, að Pétur sat í Grímsey í tæpa þrjá áratugi; árið 1895 sagði hann af sér prestsskapnum og fluttist til Akureyrar þar sem hann reisti hús árið eftir. Pétur Guðmundsson var auk preststarfsins, mikilvirkur rithöfundur og fræðimaður og ritaði m.a. Annál 19. aldar auk þess hann ritaði ýmis handrit og stóð fyrir prentun sálma meðan hann var í Grímsey. Eiginkona Péturs var Sólveig Björnsdóttir. Hún var fædd á Torfastöðum, dóttir séra Björns Jónssonar, sóknarprests þar og konu hans Sólveigar Markúsdóttur. Séra Pétur lést 8. ágúst 1902.

Eftir daga Péturs eignaðist húsið Hallgrímur, sonur þeirra Péturs og Sólveigar. Hann var bókbindari og tók að mörgu leyti upp þráðinn við ritstörf föður síns. Hallgrímur rak hér bókband og litla bókaverslun og fékkst einnig við útgáfustörf. Hann var einn af forvígismönnum tímaritsins Nýjar kvöldvökur, sem sett var á stofn í desember 1906. Í Nýjum kvöldvökum birtust m.a. smásögur, ritgerðir og kvæði og einnig brandarar. Í fyrsta hefti Nýrra kvöldvaka birtist m.a. þessi brandari, undir yfirskriftinni „Smælki“:

Læknirinn: Jæja vinur minn, þú verður nú alveg að hætta að drekka.
Sjúklingurinn: En, herra læknir, eg smakka aldrei áfengi.
Læknirinn: Þá verður þú að hætta við að reykja.
Sjúklingurinn: Já, en eg reyki aldrei.
Læknirinn: Þá veit eg ekki hvern fjandann eg á að ráðleggja þér, fyrst ekki er hægt að láta þig hætta við neitt.
(Án höf 1906:23)

Ásamt Hallgrími voru það þeir Sveinn Sigurjónsson, Þórhallur Bjarnason prentari og Helgi Björnsson prentsmiðjustjóri sem stóðu að Nýjum kvöldvökum og þær prentaðar hjá hinum síðastnefnda í prentsmiðjunni, kenndri við föður hans, Björn Jónsson, í Steinhúsinu við Norðurgötu 17.

Um svipað leyti og fyrstu tölublöð Nýrra kvöldvaka leit dagsins ljós, 1907, áttu alls tíu manns heima í Lundargötu 9 í þremur íbúðarrýmum: Hallgrímur Pétursson og hans kona, Þórunn Valdimarsdóttir, dóttir þeirra Sólveig og lærlingur, í bókbandi hjá Hallgrími, Magnús Hólm. Í annarri íbúð voru þau Valdimar Friðfinnsson daglaunamaður, kona hans Friðrika Friðriksdóttir og sonur þeirra, Kristinn. Þau voru foreldrar Þórunnar og tengdaforeldrar Hallgríms Péturssonar. Að auki bjó hér Sigurbjörg Sigurðardóttir, sem í manntali er sögð „frá Bandagerði“ og uppkomnir synir hennar, Sigurður og Jósep Þorsteinssynir, sá fyrrnefndi sagður frá Bandagerði og sá síðarnefndi frá Hraukbæjarkoti.

Árið 1917 var Lundargata 9 metin til brunabóta og lýst á eftirfarandi hátt: Íbúðarhús, einlyft með porti, kvisti og háu risi á kjallara. Á gólfi við framhlið [neðri hæð austanmegin] 2 stofur og forstofa. Við bakhlið [vestanmegin] 1 stofa eldhús og búr. Á lofti 3 íbúðarherbergi og 3 geimsluherbergi [svo]. Kjallara skift [svo] í í tvennt. 1 skorsteinn. Lítill skúr við bakhlið. Lengd 7,8m Breidd 6,3m Hæð 6,9m Tala glugga 12. Veggir timbur. Þak timbur, pappaklætt. 6 ofnar 1 eldavél. (Brunabótafélag Íslands 1917: nr. 280).

Hallgrímur Pétursson bókbindari lést árið 1937 en ekkja hans, Þórunn Valdimarsdóttir, sem eignaðist húsið eftir andlát hans, lést árið 1960 og átti hér heima til dánardægurs. Á einum stað segir, að eftir fráfall Hallgríms hafi Sigurður Þorsteinsson, bókbandssveinn hjá Hallgrími, keypt vinnustofu og hús Hallgríms og starfrækt til ársins 1943 (sbr. Sigurþór Sigurðsson 2006: 31). Hann átti hér heima og stundaði bókbandið á þessum árum en hins vegar er það skýrt í manntölum frá þessum árum að skráðir eigendur eru ýmist Þórunn Valdimarsdóttir, eða hún og Ingólfur Þorvaldsson, tengdasonur hennar, sem meðeigandi hennar árið 1942 (eigendur ekki skráðir manntölum 1940, ´41 og ´43). Árið 1954 er téður Ingólfur Þorvaldsson frá Seyðisfirði skráður eigandi hússins í manntali en hann var kvæntur Hönnu Kristínu Hallgrímsdóttur Péturssonar. Ingólfur og Hanna áttu heima hér fáein ár framyfir 1960. Þannig var húsið í eigu sömu ættar í hartnær 70 ár. Eftir daga þeirra Ingólfs og Hönnu hafa ýmsir átt eða búið í Lundargötu 9 í lengri eða skemmri tíma. Öllum hefur þeim auðnast að halda húsinu vel við og er það í góðri hirðu. Um aldamót var þverpóstum í gluggum skipt út fyrir sexrúðuglugga og á húsinu virðist vera tiltölulega nýlegt þakjárn. Húsið er einbýlishús og hefur verið svo frá miðri síðustu öld eða svo.

Lundargata 9 er einfalt og látlaust hús og til mikillar prýði í götumynd Lundargötu. Hún er meðal þeirra gatna sem hefur einna hæstan meðalaldur húsa en mikið hefur kvarnast úr henni á síðustu áratugum. Húsið er af nokkuð dæmigerðri gerð smárra timburhúsa frá því um aldamótin 1900, sem flest eru einbýli í dag en hýstu í fyrndinni 10-15 og jafnvel yfir 20 manns. Lundargata 9 er vitaskuld aldursfriðuð eins og allar byggingar, byggðar fyrir árið 1923 og í Húsakönnun 2020 fær húsið miðlungs varðveislugildi og umsögnina, að með endurbótum mætti auka varðveislugildi þess og húsið sé hluti varðveisluverðrar götumyndar (sbr. Bjarki Jóhannesson 2021: 74). Meðfylgjandi myndir eru teknar 25. janúar 2026, 22. okt. 2024 og 5. maí 2013.

Heimildir:

Án höf. 1906. Smælki. Í Nýjum kvöldvökum 1. tbl. 1. árg. 1. des. (ársett 1907). Bls. 23.

Án höf. 1955. Annáll 19. aldar og höfundur hans. Í Laugardagsblaðinu 38. tbl. 2. árg. 10. desember. Bls.1 (forsíða).

Bjarki Jóhannesson. 2021. Húsakönnun fyrir Oddeyri 2020. Akureyrarbær. Aðgengilegt á pdf-formi á slóðinni Húsakönnun fyrir Oddeyri 2020.

Brunabótafélag Íslands, Akureyrarumboð. Virðingabók 1916-1917. Óprentað, óútgefið, varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri. HskjAk. F-117/1 Aðgengilegt á vef Héraðsskjalafsafnsins Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1916-1917 by Héraðsskjalasafnið á Akureyri - Issuu.

Bygginganefnd Akureyrarkaupstaðar. Fundargerðir 1902-1921. Fundur nr. 124, 20. feb. 1896. Óprentað, óútgefið, varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri.

Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson.1995. Oddeyri Húsakönnun. Minjasafnið á Akureyri. Aðgengileg á pdf-formi á slóðinni: Oddeyri. Húsakönnun.

Sigurþór Sigurðsson. Bókbindarar á Akureyri II. Í Prentaranum 1. tbl. 26. árg. 1. mars. Bls. 30-31.

• Bloggsíða Arnórs Blika: Hús dagsins