Hús dagsins: Hafnarstræti 35

Við fótskör hinnar snarbröttu brekku, er liggur á milli stórgiljana tveggja, Búðargils og Grófargils, liggur ein elsta og lengi vel lengsta gata Akureyrar, Hafnarstræti. Heita má, að hún tengi saman alla hina elstu bæjarhluta Akureyrarkaupstaðar, nær nokkurn veginn frá ysta odda Fjörunnar, yfir hina eiginlegu Akureyrar og tengist í raun, landfræðilega, suðvestasta hluta Oddeyrar, um Bótina. Á þeim tengipunkti, í Ráðhústorginu, mætast líka Brekkugatan og Hafnarstræti en um þessar götur lá raunar þjóðbrautin gegnum Akureyri. Sá hluti Hafnarstrætis er lá frá Akureyri undir brekkunni miklu, um Bótina, var mikil samgöngubót og gerði það að verkum, að byggðir þessar á eyrunum við botn Eyjafjarðar náðu að tengjast. Mjög fljótlega eftir veglagningu þessa tóku að rísa hús í brekkurótunum, m.a. nýtt barnaskólahús og samkomuhús bæjarbúa. Á meðal þeirra sem þarna byggðu voru tveir ungir trésmíðameistarar, sem þarna keyptu lóðir, byggðu hús og seldu; voru þannig nokkurs konar byggingarverktar. Hús þessara smiða, sem hétu Jónas Gunnarsson og Sigtryggur standa við Hafnarstræti 33-41 og eru öll með svipuðu lagi, fljótt á litið, en þó gjörólík innbyrðis. (Eitt þessara húsa, nr. 37, brann til grunna vorið 2020). Eitt þessara húsa er Hafnarstræti 35. Það er reist 1906 og því 120 ára í ár, en hin húsin eru lítið eitt eldri, talin byggð 1903-04.

Hafnarstræti 35 er tvílyft timburhús með lágu risi og stendur á mjög háum, grjóthlöðnum og steyptum kjallara. Útbygging eða stigagangsálma, jafnhá húsinu er að sunnanverðu og þar inngöngudyr og tröppur og norðanmegin er smærri forstofubygging, eða „bíslag“ og tröppur upp að því. Útskot eru einnig á bakhlið, ein stigabygging nyrst og tvö smá (innan við metri á breidd), annars vegar fyrir miðju og hins vegar nyrst, en þar er raunar um að ræða útskögum á stigahúsi sunnanmegin. Stigabygging er breiðari neðst og myndar einhalla þekja neðri hæðar þess nokkurs konar „kraga“ utanum stigabyggingu. Á miðjuútskoti, sem er trapisulaga, er valmaþak. Allt er húsið bárujárnsklætt nema kjallaraveggir eru múrsléttaðir, og krosspóstar eru í flestum gluggum. Grunnflötur hússins, utan útskota er 8,88x7,62m. Stigabygging að sunnan er 3,17x5,12m að viðbættu 65 cm breiðu útskoti, trapisuútskot fyrir miðri bakhlið er 2,22mx65cm og stigabygging á bakhlið 3,86x3,20m á neðri hæð, stigahúsið sjálft 2,25x2,29m. Forstofubygging að norðan er 1,90x4,80m. Mál þessi eru fengin af uppmælingarteikningu Björns Jóhannssonar frá 1996. Þar kemur einnig fram, að alls er húsið um 309m² að flatarmáli (allar hæðir) og 867,3m³ að rúmmáli. Þá er hæð hússins frá götubrún að mæni 8,92m. Það er fróðlegt að bera þessi mál við málsetningar í byggingarleyfi og brunabótamati.

Jónas Gunnarsson var frá Syðri-Bægisá í Hörgárdal. Hann nam smíðar hjá Snorra Jónssyni, timburmeistara á Oddeyri og stundaði frekara smíðanám í Danmörku og Noregi. Heimkominn hóf hann störf við húsasmíðar og verslun í félagi við Sigtrygg Jóhannesson. Sigtryggur, sem var frá Birningsstöðum í S-Þingeyjarsýslu, hafði lært í Danmörku, nánar tiltekið í Det Tekniske Selskabs Skole á árunum 1899-1900 (sbr. Hörður Ágústsson). Grúskarar í húsbyggingasögu Akureyrar skulu varast að rugla saman húsasmiðunum Sigtryggi Jóhannessyni og Sigtryggi Jónssyni frá Espihóli, en báðir voru þeir stórtækir í húsbyggingum á þessum árum. (Greinarhöfundur gæti mögulega einhvern tíma hafa ruglast á þeim á þeim tæpu 17 árum, sem hann hefur birt pistla þessa efni á veraldarvefnum). Eitt af fyrstu og mestu verkum Jónasar og Sigtryggs var bygging nýs hótels við Aðalstræti 12, árið 1902, Hótel Akureyri. Það var eitt stærsta hús bæjarins um skamma hríð (þar til Gagnfræðaskólinn reis af grunni 1904), prýtt turnum og skrautlegum miðjukvisti og svölum með útskornu skrauti. Kannski ekki ósvipað Samkomuhúsinu, nema líkast til lítið eitt smærra. Hótel Akureyri við Aðalstræti 12, sem brann til ösku í nóvember 1955, var byggt með nýstárlegri aðferð, sem þeir félagar innleiddu hér; hlaðið úr plönkum. Þeir byggðu einnig hús nr. 15 og 19 við sömu götu með þeirri aðferð. Húsaröð þeirra félaga við Hafnarstræti er þó ekki plankabyggð, heldur eru þau hús, Hafnarstræti 35 þ.m.t. væntanlega byggð á hefðbundinni bindingsgrind. Sigtryggur og Jónas versluðu með timbur- og byggingarvörur í húsi sem þeir reistu í Bótinni, nánar tiltekið í Hafnarstræti 100. Þeir voru með sérstakan þurkklefa fyrir timbur og gríðarhár strompur sem honum fylgdi var sérlegt kennileiti lengi vel. Þá voru þeir fyrstir manna hérlendis, til að starfrækja vélvætt trésmíðaverkstæði (sbr. Steindór Steindórsson 1993:126). Sigtryggur fluttist til Danmerkur þar sem hann lést árið 1925, aðeins fimmtugur að aldri. Jónas Gunnarsson lést árið 1954. Verkstæðishús sem Jónas og Sigtryggur reistu við Hafnarstræti 100 brann til ösku árið 1945 og núverandi hús reist.

Það verður e.t.v. ekki fullyrt, að Jónas og Sigtryggur hafi sannanlega reist öll þessi hús í húsaröðinni Hafnarstræti 33-41, um sum þeirra skortir upprunaheimildir, en leiða má að því sterkar líkur. Það er hins vegar staðfest, að þeir félagar keyptu þessa lóðina Hafnarstræti af Akureyrarbæ árið 1905 (sbr. Hjörleifur Stefánsson og Hanna Rósa Sveinsdóttir 2012:110). Og þann 14. apríl 1906 bókar bygginganefnd eftirfarandi: Jónas Gunnarsson og Sigtryggur Jóhannesson hafa beðið um leyfi til að byggja nýtt hús á lóð þeirri milli húsa Sig. Sigurðssonar bókbindara og Páls Þorkelssonar við Hafnarstræti að stærð 14x12ál, og lögð fram teikning af framhlið hússins. Samþykkt var að leyfa bygging hússins og standi framhlið þess í sömu línu og hús Sig. Sigurðssonar bókbindara, og suðurgafl hússins 12 ál. frá húsi Páls Þorkelssonar (Bygg.nefnd Ak. 1906: nr. 310). Umrædd hús Sigurðar og Páls eru að sjálfsögðu Hafnarstræti 37 (Sigurður) og 33 (Páll) og 14x12 álnir eru 8,82x7,56m, m.v. að ein alin sé 63 cm.

Sá sem keypti húsið nýreist af Jónasi og Sigtryggi var Jóhann Ragúelsson. Sá var vestan af Snæfjallaströnd, nánar tiltekið Unaðsdal, fæddur 1875. Jóhann var verslunarmaður og starfrækti sölubúð í kjallara hússins. Í minningargrein í blaðinu Íslendingi, höfundar ekki getið, um Jóhann Ragúels segir eftirfarandi: Jóhann kom ungur í latínuskólann í Reykjavík, en varð að hætta námi eftir 3 vetur, vegna sjóndepru, er þjáði hann, það sem eftir var æfinnar. Hann giftist árið 1902 eftirlifandi konu sinni, Guðrúnu Davíðsdóttur frá Patreksfirði, og sama ár fluttist hann hingað til bæjarins[…] (Án höf. 1942: 4). Og fjórum árum eftir að þau fluttu hingað til bæjarins fluttust þau í nýreist hús við Hafnarstræti 35. Þar starfrækti Jóhann verslun og söluturn, sem mun hafa verið fyrsta sérverslun með sælgæti og tóbak hér í bæ (sbr. Steindór Steindórsson 1993:109). Jóhann færði út kvíarnar í verslunarrekstri sínum árið 1915, er hann reisti söluturn á mótum Strandgötu, Hafnarstrætis og Brekkugötu, þar sem síðar varð Ráðhústorg. Guðrún Davíðsdóttir, eiginkona Jóhanns, var sem fram kemur þarna frá Patreksfirði, en hún var fædd í Tungu í Tálknafirði, og var fædd í desember 1880. Árið 1890 er hún sögð tökubarn á Geirseyri þar í Patreksfirði. Í Manntali árið 1910 er hún sögð heita Davíða Guðrún, en sé nafninu „Davíða“ flett upp á islendingabok.is kemur engin fram með því nafni. Þar, sem og í Manntali 1890 er hún skráð sem „Guðrún Davía“. Guðrún Davíðsdóttir lést árið 1973, 92 ára að aldri. Auk verslunarrekstursins önnuðust þau Jóhann og Guðrún bókavörslu á Amtsbókasafninu, þegar það var til húsa í Samkomuhúsinu (sbr. Steindór Steindórsson 1993:121). Árið 1915 var ekki aðeins sælgætis- og verslun hér til húsa, því um vorið það ár, hóf Kristján Halldórsson, úrsmiður frá Stóru- Tjörnum í Svarfaðardal rekstur lítils úrsmíðaverkstæðis hér. Kristján var þá búsettur hér en auk hans og þeirra Jóhanns, Guðrúnar, Margrétar fósturdóttur þeirra og vinnukonu, Guðrúnu Torfadóttur, var önnur fjölskylda hér til heimilis. Það voru þau Jón Guðmundsson timburmeistari, María Hafliðadóttir, kona hans, Guðrún dóttir þeirra og óskírður sonur á fyrsta ári, sem síðar hlaut nafnið Júlíus. Þetta sama ár, 1915, færði Jóhann út kvíarnar í verslunarrekstri sínum er hann reisti lítinn söluturn í Bótinni, þar sem síðar varð Ráðhústorg. Að auki byggði hann við húsið til suðurs, tveggja hæða viðbyggingu sem nú er inngangur á efri hæð. Þann 20. september 1915 bókar bygginganefnd að Jóhann Ragúelsson sæki um að mega byggja skúr sunnan við hús sitt í Hafnarstræti 35, 5,5x2,5m að stærð. Byggingaleyfið fékk hann með því skilyrði, að eldvarnarveggur (steyptur eða múrhúðaður gluggalaus veggur) væri á suðurstafni, er næði 6 þumlunga (15cm) upp fyrir þakbrúnina (sbr. Bygg.nefnd. Ak. 1915: nr. 417).

Árið 1916 var Hafnarstræti 35 lýst svo í brunabótamati: Íbúðarhús tvílyft á háum kjallara, skúr við bakhlið. Á gólfi við framhlið eru 2 stofur við bakhlið 3 stofur og eldhús og forstofa. Á lofti við framhlið eru 2 stofur við bakhlið 3 stofur eldhús og búr. Í kjallara sölubúð, skrifstofa og 3 geymslupláss (Brunabótafélag Íslands 1916, nr. 114). Lengd hússins er 11,7m (grunnflötur og stigahús að sunnanverðu meðtalin), breidd 7,5m, hæð 9,4m og á húsinu 28 gluggar. Veggir eru úr timbri en þak járnklætt en þess ekki getið, að veggir séu járnvarðir. 7 ofnar eru í húsinu og 3 eldavélar. Á uppdrætti, sem fylgir brunabótaskýrslunni, er hvorki að sjá útskot og stigahús bakhlið né forstofubyggingu á norðurstafni, enda kom síðarnefndi húshlutinn ekki fyrr en 1928. Trapisuútskot og stigabyggingu á bakhlið er hins vegar að finna á raflagnateikningu frá 1923.

Árið 1920 reisti Jóhann Ragúelsson nýtt íbúðar- og verslunarhús utar við Hafnarstrætið, nánar tiltekið Hafnarstræti 86a og eignaðist þá Guðbjörn Björnsson, timburmeistari og verslunarmaður, Hafnarstræti 35. Hann fékk árið 1928 leyfi til að reisa forstofubyggingu að norðanverðu. Bygginganefnd getur ekki málsetninga en tiltekur, að uppdráttur (sem Guðbjörn hefur væntanlega gert sjálfur) fylgi, ásamt lýsingu, og setur jafnframt það skilyrði, að útbyggingin sé járnvarin. Þremur vikum síðar er honum leyft að lengja bygginguna svo hún ná jafnlangt og vesturhliðin (sbr. Bygg.nefnd. Ak. 1928: nr. 608 og 610). Guðbjörn rak verslun í kjallaranum en árið 1926 var opnuð hér, mögulega ein fyrsta snyrtistofa bæjarins: Þar rak Guðríður Norðfjörð hárgreiðslustofu en auk þess var það […]allskyns snyrtingar- og fegrunarstofa, þar sem Akureyringum gafst kostur á að fá eytt vörtum sínum, bólum og líkþornum (Hjörleifur Stefánsson og Hanna Rósa Sveinsdóttir 2012:110). Guðríður virðist ekki hafa verið búsett hér meðan hún rak snyrtistofuna. Guðríður Norðfjörð (síðar Jóhannesson, d. 1989), sem fædd var á Laugabóli við Arnarfjörð árið 1897, byggði síðar húsið Ráðhústorg 9 og opnaði þar verslun. Hún stofnaði fyrstu kvenskátasveit á Akureyrar, Valkyrjuna , árið 1923. Starfaði hún aðeins skamman tíma en var endurvakin 1932 og hófst þá áratuga öflugt kvenskátastarf, allt þar til skátastarf kvenna og karla á Akureyri sameinaðist undir nafni Klakks árið 1987.

Guðbjörn Björnsson er skráður eigandi hússins árið 1941 en er ekki hér til heimilis, hefur væntanlega leigt eignina út. Ári síðar eru þeir Sigurður Sumarliðason og Kristján Jón Sigurðsson eigendur hússins. Sá fyrrnefndi er ekki búsettur hér, en Kristján býr þá hér ásamt konu sinni, Jónu Sæfinnu Ásbjörnsdóttur, börnunum Jóhanni Helga og Kristrúnu Ásu og auk þeirra Ármey Björnsdóttir, 21 árs, sem titluð er „sjúklingur“ í manntali. Alls búa 20 manns, í húsinu í fimm íbúðarrýmum árið 1942. Eftir þá Kristján og Sigurð virðast eigendaskipti hafa verið nokkuð tíð, í Húsakönnun 1986 segir einfaldlega „auk fjölmargra annarra“. Ef rýnt er í manntöl frá 5. áratug 20. aldar er íbúafjöldinn yfirleitt um 20 manns, en árið 1948 er Kristján og hans fjölskylda á bak og burt og Sigurður Sumarliðason einn orðinn eigandi hússins. Það ár eru aðeins sjö manns búsettir í Hafnarstræti 35: Annars vegar eru það bræðurnir Einar og Magnús Hólmgeir Sveinssynir, móðir þeirra Svava Magnúsdóttir og sonur Einars, Sveinn Lárusson. Hins vegar þrjú systkin frá Öngulsstöðum, Ásta, Baldur og Regína Kristinsbörn (þau síðarnefndu tvíburar). Árið 1949 búa aðeins fimm manns hér í tveimur íbúðarrýmum en ári síðar hefur fjölgað hressilega; árið 1950 eru 20 manns búsettir hér og ári síðar 18 manns, og þá eru þau Kristján Jón og Jóna Sæfinna flutt hingað aftur. Sigurður Sumarliðason er þá einn eigandi hússins.

Árið 1960 mun húsinu hafa verið skipt í þá fjóra eignarhluta sem það er enn í dag, þ.e. tvær íbúðir á efri hæð, ein á neðri hæð og ein í kjallara. Skiptist efri hæð langsum, þ.e. í framhlið og hluti bakhliðar (ekki í miðju eins og algengt er). Þá er skráð í Viðskiptatíðindi fyrir Eyjafjörð, að Bragi Guðmundsson kaupi eignarhluta af Sigurði Sumarliðasyni, en fleiri viðskipta ekki getið með eignarhluta (Án höf. 1960:13). Það væri eflaust lítt spennandi lesning að rekja alla eigendasögu hinna fjögurra eignarhluta Hafnarstrætis 35 frá árinu 1960, enda er það ekki tilgangur þessara skrifa, að birta slíkar tæmandi upptalningar. En látum hér getið eigendaskráningar í Húsakönnun árið 1986: Guðbjörg Hjaltadóttir, eigandi kjallara frá 1977, Ingólfur Gestsson, neðri hæð frá 1979, Jóhann Aðalsteinsson, efri hæð að austanverðu frá 1967, Snæbjörn Egilsson og Birgitta Reinaldsdóttir, austurhluti efri hæðar frá 1978 (sbr. Hjörleifur Stefánsson 1986:128).

Hafa margir átt og búið í íbúðum hússins síðan. Húsið hefur löngum hlotið gott viðhald og á því er t.d. þakjárn og húsið nýmálað, frá 2021-22. Hafnarstræti 35 er hluti varðveisluverðrar heildar og aldursfriðað, eins og öll hús sem byggð eru fyrir 1923. Það er sem fyrr segir, í afbragðs góðri hirðu, sem og nánasta umhverfi en frágangur í kringum húsið er allur hinn snyrtilegasti.

Meðfylgjandi myndir eru teknar 15. febrúar 2026 og 10. september 2013.

Heimildir:

Án. höf. 1942. Dánardægur (tilkynning) Í Degi, 10. tbl. 25. árg., 5. mars.

Án. höf. 1960. Veðskuldabréf (tilkynningar) Í Viðskiptatíðindi fyrir Akureyri og Eyjafjarðarsýslu. 4. tbl. 6. árg., 1. des.

Brunabótafélag Íslands: Brunabótamat 1916-17. Varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vefnum: Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1916-1917.

Bygginganefnd Akureyrar. Fundargerðir 1902-‘21. Fundur nr. 310, 14. apríl 1906. Fundur nr. 417, 20. sept. 1915. Fundargerðir 1921-´30. Fundur nr. 608, 26. mars 1928. Fundur nr. 610, 16. apríl 1928. Óprentað, óútgefið; varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: Fundargerðabók bygginganefndar Akureyrar 1857-1902 by Héraðsskjalasafnið á Akureyri - Issuu

Hjörleifur Stefánsson. 1986. Akureyri: Fjaran og Innbærinn byggingarsaga. Reykjavík: Torfusamtökin.

Hjörleifur Stefánsson, Hanna Rósa Sveinsdóttir. 2012. Húsakönnun- Fjaran og Innbærinn. Minjasafnið á Akureyri. Pdf-skjal á slóðinni 

http://www.minjastofnun.is/media/husakannanir/Fjaran-og-Innbaerinn-2012.pdf

Steindór Steindórsson. 1993. Akureyri; höfuðborg hins bjarta norðurs. Reykjavík: Örn og Örlygur.

Ýmsar upplýsingar af islendingabok.is, manntal.is, herak.is og timarit.is