Pistlar

Randahlynur og kynusli

Sigurður Arnarson skrifar 03. júní 2026 | kl. 10:30

TRÉ VIKUNNAR - 167

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Í pistlum okkar um tré höfum við annað slagið fjallað um hlyntré. Þar er af nægu að taka enda er ættkvíslin stór. Tré vikunnar er hlyntegund frá Norður-Ameríku og við getum lofað að þetta er ekki seinasti pistill okkar um hlyntré.

Stundum er það þannig að stórum ættkvíslum er gjarnan skipt upp í minni hópa eða deildir (latína: sectio) eftir skyldleika. Það á einmitt við um hlynina eins og við höfum áður nefnt í pistli um næfurhlyn. Í þessum pistli beinum við kastljósinu einkum að einni tegund sem er ágætur fulltrúi fyrir sína deild. Í seinni hluta pistilsins segjum við frá því að innan hópsins þekkist að tré skipti um kyn. Það geta reyndar fleiri tré gert þótt það teljist til undantekninga, en þessir hlynir fara aðra leið en flest önnur tré og gera þetta nokkuð oft. Það gerir þessi tré alveg einstök á heimsvísu. Til að útskýra það nánar er í þessum pistli einnig fjallað lítillega um kyn blóma sem tré geta myndað.

Börkurinn á randahlyni gefur honum nafn. Myndin fengin héðan.

Randahlynur og aðrir brönduhlynir

Tréð, sem við tökum sem dæmi um brönduhlyni, heitir randahlynur, eða Acer pensylvanicum L. Bæði heitið á þessu tré og deildinni í heild vísa til þess að börkurinn er röndóttur eða bröndóttur eins og sjá má á meðfylgjandi myndum. Samkvæmt þeim félögum Clapp & Crowson (2024) stafar þetta af því að börkurinn vex heldur hægar á vorin en viðurinn þar fyrir innan. Þetta er reyndar töluverð einföldun. Vaxtarlag allra trjáa er rétt undir berkinum. Ysta lag þess er hið svokallaða korklag sem myndar börkinn. Korklagið vex og ysta lag þess drepst og þannig bætast frumur við börkinn. Börkurinn sjálfur vex ekki neitt enda gerður úr dauðum frumum. Sama á við um viðinn innan við vaxtarlagið. Engu að síður myndast lóðréttar sprungur í börkinn hjá þessum trjám þegar of þröngt verður um stofninn og greinarnar. Það leiðir til þess að trén verða langröndótt. Mætti halda að öll tré hópsins vilji tilheyra íþróttafélögum í langröndóttum búningum. Þetta einkenni sést strax á tveggja ára greinum randahlyns en eftir því sem stofninn er eldri, þeim mun meira áberandi er þessi sérkennilega röndótti eða bröndótti börkur.

Randahlynur að fara í sína gulu haustliti en stundum verða þeir rauðari eins og sést neðst í krónunni. Myndina tók H. C. Angus og hún birtist hér.

Lýsing randahlyns

Allir hlynir innan brönduhlyna eða Macrantha eins og deildin er kölluð á fræðimáli, eru áþekkir og hafa ýmis sameiginleg einkenni. Eitt af þeim er að blómin eru stærri á þessum hlynum en öðrum trjám innan ættkvíslarinnar. Heitið Macrantha vísar í það. Það merkir beinlínis stór blóm. Þetta heiti má sjá sem viðurnafn hjá ýmsum blómplöntum sem bera stór blóm. Við látum vera að lýsa öllum tegundum hópsins en höldum okkur við þá tegund sem mest hefur verið skoðuð. Það er ameríska tegundin randahlynur eða Acer pensylvanicum.

Yrkið Acer pensylvanicum 'Erythrocladum' hefur óvenjurauðar greinar. Við teljum víst að þetta tré sé í uppáhaldi hjá öllum Þrótturum. Myndirnar af trénu fengum við héðan.

Brum og greinar

Bæði brum og greinar eru rauðleitar sólarmegin á randahlyni. Brumin eru rauðgul eða vínrauð ef sólin skín á þau en á skuggahliðinni eru þau gulgræn. Árssprotarnir eru líka rauðleitir sólarmegin. Þeir verða gjarnan vínrauðir eða brúnrauðir á litinn en ólífugrænir á skuggahliðinni. Á öðru ári birtast þessar dæmigerðu rendur sem einkenna tréð. Þær eru ljósleitar eða nánast alveg hvítar og á milli þeirra sér í rauðar eða dökkar og grænleitar rendur. Þess vegna er eins og trén hafi gengið í íþróttafélögin Þrótt í Reykjavík en í Boltafélag Norðfjarðar ef rendurnar eru grænar. Á eldri greinum og á stofni dökknar börkurinn og þá er eins og trén gangi í Magna á Grenivík. Þessar lýsingar byggja á Schulz (2020), nema hvað hann þekkir ekkert til íþróttabúninga á Íslandi og notar því ekki þá líkingu.

Skuggahliðin á ungum stofni á randahlyn minnir á liðsbúninga Boltafélags Norðfjarðar. Myndina af trénu fengum við héðan en hana á Bill Cook í Michigan State University. Myndin af fótboltaliðinu er af Facebooksíðu liðsins.

Myndin af öldnum randahlyni er fengin af síðu The Dawes Arboretum en myndin af Magna frá Grenivík er af Facebooksíðu félagsins.

Í heimkynnum sínum er randahlynur einnig þekktur fyrir hversu auðvelt er að búa til flautur úr greinunum á vorin. Það tengist þessum berki, svo líklegt er að þetta eigi einnig við um aðrar, skyldar tegundir. Auðvelt er að taka litla greinabúta út úr berkinum og tálga þá til. Svo er hægt að smeygja berkinum aftur upp á greinina til að búa til flautu.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn: Randahlynur og kynusli

Til baka í yfirlit pistla