Hús dagsins: Lækjargata 22

Mest þeirra gilja, er skera Akureyrarbrekkuna, er Búðargil. Um það rennur Búðarlækurinn en framburður hans myndaði hina upprunalegu Akureyri. Gilið er stundum ranglega nefnt Lækjargil en það gæti komið til af því, að um gilið liggur Lækjargata. Neðarlega í Lækjargötu er líklega einhver brattasti götustubbur Akureyrar en þar sem gatan liggur milli húsa 9, 11 og 14 er gríðarbratt klif á um 50 metra kafla. Á sínum 620 metrum eða svo hækkar gatan um rúma 50 metra yfir sjávarmáli og geta menn þá spreytt sig á að reikna út hallann. Sá sem leið á um Lækjargötu gæti auðveldlega fengið það á tilfinninguna, að hann sé kominn í sveit með niðandi læk og grónar hlíðar á báðar hendur. Sveitabragurinn var auðvitað sýnu meiri þegar nokkur hesthús bæjarbúa stóðu ofarlega í gilinu, en þau síðustu slík voru rifin um 2007. Engar byggingar eru í efri hluta gilsins, en íbúðarhúsin standa öll við neðri hlutann. Efst húsa við Lækjargötu er hús númer 22. Skráð byggingarár hússins er 1916 en rekja má uppruna hússins til ársins 1906. Þannig að hvort sem miðað er við 1906 eða 1916 sem byggingarár, á húsið stórafmæli á árinu 2026!

Lækjargata 22 er eitt af þessum húsum, sem er e.t.v. álitamál hvort teljast eigi tvílyft eða einlyft á háum kjallara en þar sem jarðhæð er í fullri hæð og vel það, má með góðu móti réttlæta, að segja húsið tvílyft með lágu risi. Risþak er ósamhverft um mæni eða misbratt að þ.e. meira aflíðandi til norðurs, vestanmegin en nokkuð brattara austanmegin að norðan (á bakhlið). Þar hefur viðbygging frá 1938 verið felldar undir eitt þak. Á austurhluta er viðbygging með einhalla, aflíðandi þaki. Á austurstafni er forstofubygging en steyptar tröppur og verönd á norðurhlið, vestanmegin. Veggir eru klæddir steinplötum með perluákasti (vestanmegin), máluðu asbesti (austanmegin) og neðri hæð múrsléttuð. Í gluggum eru ýmist krosspóstar eða einfaldir þverpóstar og bárujárn á þaki. Mjög ónákvæm mæling á map.is mælir grunnflöt framhúss um 11,2x6,6m, viðbyggingu vestanvið 4,8x5,7, viðbyggingu austanvið 4,8x4,8m og forstofubyggingu að austan 1,7x4,4m. Samkvæmt uppmælingateikningum Loga Más Einarssonar (núverandi menningarmálaráðherra) frá 2012 er grunnflötur vesturhluta u.þ.b. 3,83x11,35m. Húsið er tveir eignarhlutar, austurhluti 22a og sá vestari 22b. Í þessum texta verður talað jöfnum höndum um austur/vesturhluta eða 22a og 22b.

Síðla vors árið 1906 fékk Guðmundur Vigfússon skósmiður byggingarleyfi fyrir heyskúr og fjósi á lóð Jóns Jónssonar í Lækjargötu. Byggingar þessar áttu að vera 5 álnir frá lóð Björns Jóhannssonar og í stefnu af framhlið af húsi hans, 9x7 álnir að grunnfleti. Fjós þetta og hlaða eru að stofni til núverandi hús. Guðmundur var, sem fyrr segir, skósmiður fæddur árið 1864 að Hólabaki í Þingeyrarsókn, í V-Húnavatnssýslu. Hann var kvæntur Helgu Guðrúnu Guðmundsdóttur, sem einnig var Húnvetningur, frá Njálsstöðum í Höskuldsstaðasókn. Þegar þau reistu Lækjargötu 22 voru þau búsett í Spítalavegi 1, húsi sem þau reistu árið 1903. Á milli húsanna tveggja eru 230 metrar, á pari við algengar vegalengdir milli íbúðar- og útihúsa á sveitabæjum. Í upphafi 20. aldar var húsdýrahald ekki bundið við sveitir og voru raunar skepnur og tilheyrandi hús við flest íbúðarhús í kaupstöðum. Stunduðu menn þá flestir einhvers konar sjálfsþurftarbúskap og hesta hlutu flestir að eiga, enda farartæki þess tíma og heyið í hlöðunum þeirra „bensín“.

Lækjargata 22 birtist fyrst í manntali bæjarins árið 1916. Þá eru búsett hér þau Bjarni Bjarnason verkamaður og Guðný Árnadóttir. Fyrst mun vesturhlutinn hafa verið innréttaður sem íbúð. Auk þeirra eru þau Matthildur Gunnarsdóttir og Árni Jónatansson búsett hér í öðru íbúðarrými. (Framangreint fólk tengdist fjölskylduböndum en nánar um það síðar í greininni). Þessar tvær íbúðir voru aðeins í öðrum hluta hússins; austurhlutinn var þá hesthús, í eigu Júlíusar Jóhannessonar. Bygging þessi þjónaði sem fjós og hlaða í áratug en árið 1916 var vesturhluta hússins breytt í íbúð. Svo virðist sem húsið hafi frá upphafi skipst í tvo hluta og ekki breytt í íbúðarrými samtímis og ljóst að upphaflegur eigandi, Guðmundur Vigfússon, hefur selt húsið í tvennu lagi. Ekki er að finna bókanir hjá bygginganefnd á nöfnum Bjarna eða Júlíusar en skráð byggingarár Lækjargötu 22 er 1916, sem miðast þá við hvenær húsinu var breytt í íbúð.

En hvernig kom Lækjargata 22 fyrir sjónir því á herrans ári, 1916? Svo vill til, að síðla þess árs fóru matsmenn Brunabótafélags Íslands hús úr húsi hér í bæ og lýstu húsakosti all ítarlega. Lækjargata 22 var að sjálfsögðu þar á meðal. Húsinu var lýst í tvennu lagi, enda tveir eignarhlutar. Austurhluta, í eigu Júlíusar Jóhannesar var lýst svo:

Hesthús og heyhlaða áfast við íbúðarhúsið No. 22 í Lækjargötu, tvílyft með lágu risi. Á lofti heygeymsla. Lengd 5,5m, breidd 5,2m, hæð 5,7m. Tala glugga 2. Útveggir: Timbur og steinsteypa. Þak: Timbur, járnklætt (sbr. Brunabótafélag Ísl. 1916:nr. 70).

Vesturhluta, íbúðarhúsi Bjarna Bjarnasonar var lýst eftirfarandi:

Íbúðarhús áfast við hesthús Jóhannesar Júlíussonar tvílyft með lágu risi. Á gólfi 1 stofa og eldhús. Á lofti 1 stofa og eldhús. Lengd 5,5m, breidd 5,2m, hæð 5,7m. Tala glugga 6. Útveggir: [úr] Timbri, pappaklæddir og að norðan úr steini. Þak: Timbur, járnvarið. 1 ofn 2 eldavélar. (sbr. Brunabótafélag Ísl. 1916:nr.71) Ári síðar keypti Sveinn Jónsson austurhlutann af Jóhannesi og breytti í íbúð og er þar fyrst skráður til heimilis árið 1918 ásamt eiginkonu sinni, Guðrúnu Randversdóttur. Sveinn lést árið 1920 og eftir lát hans eignaðist Akureyrarbær húshlutann. Austurhluti hússins kallaðist jafnan 22a en sá vestri 22b.

Þann 22. nóvember 1927 bókaði bygginganefnd bæjarins, að samþykkt sé, að setja ris á Lækjargötu 22a, svo það næði sömu hæð og 22b (sbr. Bygg.nefnd. Ak. 1927: nr. 603). Í febrúar 1928 er Lækjargata 22 (austurhluti, þó ekki komi það fram) virt til brunabóta á ný, væntanlega í kjölfar undangenginna breytinga: Íbúðarhús með láu [svo] risi á háum kjallara. Í kjallara 1 stofa eldhús og geimsla [svo]. Á gólfi eru 2 stofur eldhús og forstofa. Við framhlið hússins er lítill forstofuskúr. 1 reykháfur, vatns-, skólp-, og rafleiðslur [Bygg.nefnd.Ak. 1928:nr. 303). Að grunnfleti mælist húsið 6,3x5,3m og 5,8m á hæð og á því eru 6 gluggar. Veggir eru pappaklæddir og þak járnklætt og alls fjögur hitunartæki, tveir kolaofnar og tvær eldavélar Eigandi árið 1928 er Árni Jónatansson. Hann er skráður til heimilis í hálfu húsinu ásamt konu sinni, Matthildi Gunnarsdóttur árið 1928 en í hinum helmingnum, þ.e. vesturhlutanum eru Bjarni Bjarnason og Guðný Árnadóttir. Hér var um að ræða stórfjölskyldu úr Þingeyjarsýslu: Árni Jónatansson var sonur Guðnýjar og þar af leiðandi stjúpsonur Bjarna. Guðný var frá Eyjardalsá í Bárðardal en Bjarni frá Sjávarlandi í Þistilfirði. Árni var fæddur á Rauðá í Bárðardal en Matthildur á Húsavík. Stórfjölskylda þessi fluttist til Akureyrar frá Húsavík árin 1912 og 1913 (Árni og Matthildur), ef marka má framangreint manntal.

Þeir stjúpfeðgar úr Þingeyjarsýslu virðast báðir hafa selt húshluta sína árið 1931 eða síðla árs 1930, því í manntali árið 1931 eru eigendur skráðir þeir Kristján G. Jónsson (22a) daglaunamaður og Þórir Jónsson málari. Þó báðir væru Jónssynir voru þeir ekki bræður, Kristján var úr Skagafirði en Þórir úr Hörgárdal. Sá síðarnefndi dvaldi ekki lengi hér, því ári síðar er Stefán Ásgrímsson orðinn eigandi húshlutans. Í manntölum frá þessum árum er ekki greint á milli hvort um austur- eða vesturhelming er að ræða. Árið 1933 búa alls 18 manns í húsinu, 8 í helmingi Kristjáns og 10 í helmingi Stefáns. Árið 1938 er Sveinn Bjarnason framfærslufulltrúi í Brekkugötu 3 orðinn eigandi helmings hússins. Þann 16. júní 1938 var honum heimilað að reisa viðbótarbyggingu við húsið. Henni er hvorki lýst nánar, né tilgreint hvoru megin hún á að rísa, en byggingin leyfð samkvæmt framlagðri teikningu. Teikninguna gerði Sveinn sjálfur og þar kemur fram, að um vesturhluta sé að ræða og grunnflötur viðbyggingar sé 4,8x5,7m. Sveinn leigði húseignina út og meðal leigjenda árið 1938 var Skúli Einarsson, skósmiður frá Sandi í Aðaldal. Fimm árum síðar er Skúli orðinn eigandi hússins. Næstu ár eru eigendaskipti nokkuð tíð en árið 1947 eignast þau Gunnar Konráðsson og Stella Stefánsdóttir og flytjast inn í Lækjargötu 22a, ásamt fjórum börnum sínum. Árið 1953 er Gunnari heimilað að reisa stofu, 5x4m við hús sitt. Bygginganefnd þótti vafi leika á lóðarréttindum en heimilaði bygginguna, gegn því að Gunnar útkljáði lóðamálin (sbr. Bygg. nefnd. Ak. 1953: 1166). Í hverju þessi vafi um lóðir var fólginn fylgir ekki sögunni, en mögulega snerist hann um skiptinguna milli 22a og 22b. Í dag er lóðinni skipt formlega, samkvæmt kortagrunni Fasteignaskrár.

Það er skemmst er frá því að segja, að þau Gunnar og Stella áttu hér heima í tæp 60 ár og börnin urðu fleiri, alls fjórtán að tölu. Gunnar og Stella voru bæði Akureyringar, hann sonur Konráðs Jóhannssonar gullsmiðs, en sá var ættfaðir hinnar stóru ættar, sem nefnist „Konnarar“. Út af Gunnari og Stellu er ekki heldur lítill ættbogi; þegar Stella varð níræð, í október 2013, átti hún 189 afkomendur. Stella lést skömmu síðar, eða í janúar 2014 en Gunnar lést árið 2004. Eitt fjölmargra barnabarna Stellu og Gunnars, gerði heimildamynd um Stellu árið 2010, sem hét einfaldlega Amma. Skapti Hallgrímsson, þáverandi blaðamaður á Morgunblaðinu, hitti þau langmæðgin að máli haustið 2008 í aðdraganda myndarinnar og kom m.a. eftirfarandi fram í máli Stellu: Börnin skiptust eiginlega í tvo hópa, þau eldri voru mikið til farin að heiman þegar ég átti þau yngri. Þau voru yfirleitt ekki fleiri en 5-6 heima í einu en líklega hafa mest verið 9-10 hér í heimili. Þá voru kojur upp eftir öllu […] (Stella Stefánsdóttir (Skapti Hallgrímsson) 2008:18). Í viðtalinu kemur einnig fram, að þau Stella og Nunni Konn, eins og Gunnar var jafn kallaður, hafi keypt húsið 1947 og Stella flutt þaðan 2006 (fyrir tveimur árum er sagt í viðtalinu). Ýmsir hafa átt vesturhluta hússins gegnum tíðina; þegar Húsakönnun 1986 var unnin var eigandinn Egill Jónasson og hafði þá átt eignina frá árinu 1965 (sbr. Hjörleifur Stefánsson 1986:146). Árið 2010 keypti Inga Vala Birgisdóttir húseignina af Stellu Stefánsdóttur og segir svo frá í Innbær. Húsin og fólkið. eftir Kristínu Aðalsteinsdóttur: Ég er alin upp í Lækjargötu 11a en langaði að leigja þetta hús þegar ég flutti að sunnan. Stella Stefáns átti húsið en vildi endilega selja mér. […] Fyrst fannst mér vanta pláss í þessu litla húsi en hugsaði þá til Stellu og róaðist alveg (Inga Vala Birgisdóttir (Kristín Aðalsteinsdóttir) 2017:149).

Lækjargata 22 skiptist í tvo eignarhluta, líkt og verið hefur frá því að Bjarni Bjarnason og Júlíus Jóhannesson skiptu 10 ára gömlu hest- og heyhúsi Guðmundar Vigfússonar á milli sín árið 1916; 22a að austan og 22b að vestan. Húsið hefur hlotið gagngerar endurbætur á umliðnum árum, m.a. eru í því nýlegir gluggapóstar, nýlegt þakjárn og klæðning og við bakhlið hefur verið steyptur pallur og tröppur. Þá er lóðin mjög vel hirt og snyrtileg eins og allur frágangur hússins. Útlit hússins m.a. mishá hæðaskil, ólíkar klæðningar sem og stærðir og gerðir glugga milli eignarhluta og ósamhverfar hliðar, ásamt útbyggingum gefa því virkilega skemmtilegan svip og ákveðið sérkenni. Húsið og umhverfi þess eru til mikillar prýði í umhverfinu og skemmtilegur útvörður húsanna í Lækjargötu, en ofan þess tekur við 300 metra kafli, þar sem maður gæti allt eins verið staddur „uppi í sveit“. Búðargil, er sannkölluð græn perla inni í miðjum bæ með sínum grónu brekkum og Búðarlæknum, að ekki sé minnst á húsin við Lækjargötu. Austast í gilinu norðanverðu eru kartöflugarðar, þar sem ræktaðar hafa verið kartöflur í nærri 220 ár samfellt og skáhallt ofan Lækjargötu 22 má líka finna steypta veggi, sem eru leifar af fyrstu vatnsveitu Akureyrar. Búðargilið eins og það leggur sig ætti raunar að friðlýsa sbr. lög um verndarsvæði í byggð; hús, umhverfi og sögulegar minjar (og hananú!). Í Húsakönnun 2012 hlýtur Lækjargata 22 umsögnina Samstæð hús og heild sem lagt er til að vernda með hverfisvernd í deiliskipulagi (Hjörleifur Stefánsson, Hanna Rósa Sveinsdóttir 2012:133) og vitaskuld er húsið aldursfriðað, þar sem það er byggt fyrir 1923.

Meðfylgjandi myndir af Lækjargötu 22 eru teknar 9. apríl 2026 og 21. ágúst 2011. Mynd, sem sýnir leifar af gömlum vatnsveitumannvirkjum er tekin 15. maí 2016 en svipmyndir úr Búðargili eru teknar 15. okt. 2025 og 21. ágúst 2011.

Heimildir:

Brunabótafjelag Íslands. 1917. Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1916-1917 . Varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: https://issuu.com/heradsskjalasafnakureyri/docs/f117_1_virdingabok_1916_1917?fr=sY2VhYTQzODI5ODU

Brunabótafjelag Íslands. 1928. Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1922-1929. Varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1922-1929 by Héraðsskjalasafnið á Akureyri - Issuu

Bygginganefnd Akureyrar. Fundargerðir 1857-1902. Fundur nr. 125, 29. maí 1906. Fundargerðir 1921-30. Fundur nr. 603, 22. nóvember 1927 Fundargerðir 1935-41. Fundur nr. 818, 16. Júní 1938. Fundargerðir 1948-57. Fundur nr. 1166, 6. mars 1953. Óprentað, óútgefið; varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: Gjörðabækur Akureyrarbæjar | Héraðsskjalasafnið á Akureyri

Hjörleifur Stefánsson. 1986. Akureyri: Fjaran og Innbærinn byggingarsaga. Reykjavík: Torfusamtökin.

Hjörleifur Stefánsson, Hanna Rósa Sveinsdóttir. 2012. Húsakönnun- Fjaran og Innbærinn. Minjasafnið á Akureyri. Pdf-skjal á slóðinni 

http://www.minjastofnun.is/media/husakannanir/Fjaran-og-Innbaerinn-2012.pdf

Kristín Aðalsteinsdóttir. 2017. Innbær. Húsin og fólkið. Akureyri: Höfundur gaf út.

Skapti Hallgrímsson. 2008. Hvað veit maður um ömmu sína? Viðtal við Stellu Stefánsdóttur og Gunnar Konráðsson. Í Morgunblaðinu 280. tbl. 96. árg. bls. 18-19.

HÚSABLOGG ARNÓRS BLIKA