Af húsaflutningum Ferðafélags Akureyrar

FERÐAFÉLAG AKUREYRAR 90 ÁRA

90 ára afmæli Ferðafélags Akureyrar verður fagnað á Amtsbókasafninu 8. apríl

Þetta er síðasta greinin og upprifjun undirritaðs í tilefni af 90 ára afmæli Ferðafélags Akureyrar (FFA) sem var stofnað þann 8. apríl 1936. Miðvikudaginn 8. apríl næstkomandi kl. 17.00 verður haldið upp á afmælið með dagskrá í Amtsbókasafninu og væntum við að félagar og velunnarar ferðafélagsins muni fjölmenna og heiðra afmælisbarnið með nærveru sinni.

Félagar í Ferðafélagi Akureyrar hafa, eins og komið hefur fram í fyrri pistlum, lagt mikil á sig til að byggja upp aðstöðu fyrir félagsfólk og aðra ferðamenn á hálendinu. Skálar hafa verið byggðir með ýmsu móti, allt frá því að hafa að mestu verið byggðir uppi á fjöllum og yfir í það að vera alfarið byggðir í byggð og fluttir í heilu lagi á fjöll. Það er sama hvaða háttur sem hefur verið hafður á, þetta hafa alltaf verið hálfgerðar ævintýraframkvæmdir.

• Í þessum pistli ætlar undirritaður að segja frá nokkrum húsaflutningum sem FFA hefur staðið fyrir og birta í leiðinni grein um einn allra skrautlegasta flutninginn sem Ingvar Teitsson, fyrrum formaður FFA skrifaði í Ferðir, blað félagsins, 1994 um flutning gönguskálans Dyngjufells með risaþyrlu inn í Dyngjufjalladal vestan Ösku árið áður.

Annar merkilegur húsaflutningur sem FFA hefur staðið fyrir er flutningur hússins Strýtu; Gránufélagsgötu 17 á Akureyri inn í Herðubreiðarlindir árið 1987. Þegar hringvegurinn gegnum Akureyri var breikkaður um miðjan 9. áratuginn voru rifin meira en 20 hús á ofanverðri Oddeyri. Strýta sem var byggð 1919 er meðal þeirra húsa sem þáverandi bæjaryfirvöld ákváðu að þyrftu að víkja þegar Glerárgatan var breikkuð. Þetta var líklega minnsta húsið af þeim yfir 20 sem þurftu að víkja og eitt af fáum sem voru timburhús. Þess vegna var hægt að flytja það burtu í heilu lagi. Öll hin húsin sem voru í veginum voru rifin. Strýta er enn í Herðubreiðarlindum tæpum 40 árum síðar, ber enn sama nafn og hefur verið notuð sem aðstaða skála- og landvarða á svæðinu. Ítarlega er sagt frá flutningnum á Strýtu á sérstakri heimasíðu um húsaflutninga. Þá hefur Arnór Bliki Hallmundsson fjallað um húsið á heimasíðu sinni um sögu ýmissa gamalla húsa.

Þorsteinsskáli í Herðubreiðarlindum sem er líklega í forgrunni á ansi mörgum myndum af þjóðarfjallinu á sér líka þá forsögu að hafa verið áður staðsettur á Akureyri. Skálinn upphaflega reistur af Starfsmannafélagi verksmiðjunnar Gefjunar á Akureyri og stóð neðan við Miðhúsaklappir sem er líklega norðarlega á Golfvellinum á Akureyri en nákvæm staðsetning er ekki þekkt. Síðan notaði Barnaskóli Akureyrar húsið í nokkur ár sem skíðaskála. Ferðafélagið kaupir svo skálann 1958 og rífur hann niður spítu fyrir spítu og endurreisir eitlítið breyttan í Herðubreiðarlindum árin 1959 og 1960. Frá þessu var sagt í Ferðum 2018. Endurvinnsla húsakosts og nýtni hefur verið einkennismerki Herðubreiðarlinda.

Aðrir flutningar heilla húsa eru flutningur Lamba á Glerárdal (1975 og 2014), Bræðrafells í Ódáðahrauni (1977 og 2016) sem áður hefur verið sagt frá í fyrri pistlum. Gönguskálinn Botni í Suðurárbotnum var fluttur fullbyggður á sinn stað 1996 sem var mjög krefjandi ferðalag. Upphaflegi skálinn í Drekagili við Öskju var að mestu smíðaður á staðnum 1968, snyrtihúsið við Drekagil var flutt í heilu lagi. Stærri húsin sem byggð voru eftir aldamót voru flest forsmíðuð í byggð og einstakir hlutar þeirra svo fluttir upp á hálendið, settir saman þar og gengið frá húsunum. Mikla útsjónarsemi þurfti til að láta það allt saman ganga upp og sjaldan kom fyrir að eitthvað gleymdist.

Meðfylgjandi eru myndir frá skálabyggingum og flutningum þeirra frá ýmsum tímum. Ýmsu smáu og stóru er sleppt í þessari stuttu yfirferð en þetta gefur hugmynd um umfang byggingarframkvæmdanna gegnum árin og því grettistaki sem hefur verið lyft til að byggja upp aðstöðu fyrir ferðamenn að langmestu leyti í sjálfboðavinnu félagsmanna og velunnara.

Nú eru byggingamál Ferðafélags Akureyrar í mjög góðri stöðu og hefur undanfarin ár verið hægt að leggja meiri áherslu á innra starf félagsins, fjölga ferðum og auka fjölbreytni þeirra.

Hjalti Jóhannesson er í ritnefnd Ferða og í afmælisnefnd vegna 90 ára afmælis Ferðafélags Akureyrar.

INGVAR TEITSSON – GREIN ÚR FERÐUM 1994

Dyngjufell í Dyngjufjalladal

Bygging og uppsetning nýs skála FFA

Innan FFA hefur menn lengi dreymt um að skipuleggja gönguleiðir um Ódáðahraun, enda er svæðið afar fjölbreytilegt. Hér má m.a. finna virkar eldstöðvar með gígum og brennisteinshverum, fagrar lindir með fjölbreytilegum gróðri og fuglalífi og háa tinda með jökulfönnum og ómældu útsýni. Þá er saga svæðisins einnig heillandi. Hér lifa útilegumannasögur og frásagnir af mannraunum og slysförum í tengslum við fjárleitir og landkönnun.

Eins og getið var um í Ferðum 1993, skipaði stjórn FFA sérstaka gönguleiðanefnd vorið 1992. Sú nefnd tók sér m.a. það verkefni að kanna og skipuleggja gönguleiðir í Ódáðahrauni. Á vegum nefndarinnar var farin könnunarferð í ágúst 1992 þar sem skoðuð var leiðin frá Dreka um Öskju, Jónsskarð, Dyngjufjalladal og Suðurárbotna í Svartárkot, sjá Ferðir 1993, bls. 21-26. Upp úr þessari ferð ákvað FFA að stefna að skálabyggingu í Dyngjufjalladal og fengust nauðsynleg leyfi til þess, frá sveitarstjórn Skútustaðahrepps og Náttúruverndarráði, um áramótin 1992-93. Snemma árs 1992 hafði FFA keypt tvo skála af Rafmagnsveitum ríkisins (RARIK) og var nú ákveðið að gera annan skálann upp og flytja í Dyngjufjalladal.

Þann 6. febrúar 1993 var annar RARIK skálinn fluttur inn í skemmu í eigu KEA austast við Gránufélagsgötu, en KEA menn höfðu góðfúslega leyft okkur að endurbyggja skálann þar inni. Í marsbyrjun hófst svo vinnan fyrir alvöru og var eftir það unnið flestar helgar og frídaga við skálabygginguna, alveg fram í miðjan júlí, er húsið var loksins tilbúið til flutnings. Meginskálinn er 7,8x2,7 m² að grunnfleti. Auk þess var forstofa skálans endurbyggð sem sérstök eining, 2,7x2,3 m² að grunnfleti.

Timburgrind skálans reyndist í góðu lagi enda þótt hún væri meira en 20 ára gömul að stofni til. Á meginskálanum var bogaþak og skúrþak á forstofunni. Ákveðið var að setja ris á báða skálahlutana. Varð skálinn mun reisulegri og sjálegri eftir þá breytingu en þessi endurbygging þaksins, með sperrum, timburklæðningu, þakpappa og bárujárni, tók mikinn tíma. Þá voru negld langbönd utan á veggi skálans og sett frauðplast á milli þeirra, en þakpappi og bárujárn þar utan á. Innan í meginskálanum var endurnýjuð steinullareinangrun í lofti og veggir og loft klætt með panelviði. Loks var sett steinolíukabyssa í skálann. Jón E. Ísdal, skipasmiður í Garðabæ, sem hefur mikla reynslu af skálabyggingum, hlutaðist til um að Jöklarannsóknafélagið gæfi FFA ónotaða „Solo“ steinolíukabyssu. Reyndist gripurinn í ágætu lagi. Kabyssunni var komið fyrir í meginskálanum en reykrör frá henni lagt þvert í gegnum forstofuna uppi undir lofti og út um framstafn (austurstafn) forstofunnar. Fæst þannig nokkur upphitun í forstofunni og einnig má þurrka fatnað uppi á grind ofan reykrörsins.

Í norðurenda meginskálans voru smíðaðar svefnkojur, efri og neðri, er ná þvert yfir skálann. Geta þar fjórir sofið í hvorri koju. Í suðurenda skálans voru einnig settar kojur með jafnmörgum svefnplássum. Þar má hins vegar fjarlægja miðhlutann úr efri og neðri kojunni, til að auka gólfpláss og sæti í skálanum að degi til.

Margir lögðu hönd á plóginn í sjálfboðavinnu við endurbyggingu skálans. Af þeim sem mest unnu má nefna Pál Jónsson, Þór Þorvaldsson, Sigurð Jónsson, Árna Jóhannesson, Vigfús Þorsteinsson, Tryggva Hjaltason og Örn Indriðason, auk undirritaðs.

Ljóst var frá upphafi að ekki yrði auðvelt að flytja skálann á sinn stað í Dyngjufjalladal. Framan af var helst rætt um að flytja skálann á bíl í tvennu lagi um Mývatnssveit og Herðubreiðarlindar, suður fyrir Dyngjufjöll og norður Dyngjufjalladal á skálastæðið. Þetta hefði þó orðið mjög löng og erfið ferð. Auk þess er alveg óvíst að þetta hefði tekist sumarið 1993 því að þá var verulegur snjór, allt fram á haust, á bílslóðinni syðst í

Dyngjufjalladal. Í byrjun febrúar 1993 fréttum við hjá FFA hins vegar að bandaríska varnarliðið á Keflavíkurflugvelli yrði með risaþyrlur við æfingar hérlendis sumarið 1993. Fylgdi fréttinni að Ameríkanarnir mundu til í að sinna ákveðnum verkefnum fyrir Íslendinga í leiðinni, ef um semdist.

Í febrúar 1993 höfðum við hjá FFA samband við varnarmálaskrifstofu utanríkisráðuneytisins í Reykjavík vegna þyrlumálsins. Báðum við þar um að þyrla flytti skálann í tvennu lagi frá Svartárkoti í Bárðardal beint á skálastæðið í Dyngjufjalladal. Miklar bréfaskriftir og mörg símtöl fylgdu í kjölfarið og eftir að flugmenn risaþyrlanna höfðu komið til íslands í kynnisferð í lok maí, samþykktu þeir fyrir sitt leyti að reyna þetta, í júlílokin. Jafnframt komu Ameríkanarnir með tillögur um hvernig meginskálinn skyldi hengdur neðan í þyrluna.

Um helgina 25.-27. júní fór 15 manna hópur frá FFA í Dyngjufjalladal til að undirbúa skálastæðið. Við höfðum fengið í lið með okkur Erling Teitsson á Brún í Reykjadal með stóra dráttarvél með moksturstækjum. Reyndist dráttarvélin ómetanleg við að undirbúa grunn skálans. Fyrst var grafið niður og fenginn sléttur flötur. Þá var tíu vírnetskössum frá Vegagerð ríkisins komið fyrir á grunninum og þeir fylltir grjóti. Hver kassi var 1x2 m: að grunnfleti og allt að 1 m á hæð. Ofan á kassana voru boltaðir sex stórir plankar, 6x6 ferþumlungar í þverskurð. Þyrlan skyldi svo setja skálann beint ofan á plankana. Loks yrði skálinn festur við plankana með vinkiljárnum. Eftir að búið var að fylla vírnetskassana og koma stóru plönkunum fyrir, fylltum við með grjóti og jarðvegi á milli kassana og hlóðum stórum hellum í þrep framan við inngang skálans. Síðasta dag ferðarinnar voru einnig hlaðnar vörður á gönguleiðinni upp úr Dyngjufjalladal, um 1 km sunnan skálastæðisins, áleiðis suðaustur að Jónsskarði. Í þessari ferð í Dyngjufjalladal ókum við um Svartárkot og Suðurárbotna. Varð okkur þá fullljóst hve slóðin upp með Suðurá um Suðurárbotna er erfið bílum og jafnframt viðkvæm fyrir aukinni umferð. Verður nánar vikið að þessu síðar.

Þann 18. júlí 1993 var komið að því að skálinn væri tilbúinn til flutnings. Kristján Júlíusson bílstjóri dró þá hvorn skálahlutann á eftir öðrum út úr skemmunni með kranabíl sínum. Síðan lyfti hann skálahlutunum upp á tengivagn. Var svo ekið í Svartárkot. Við þetta fékkst reynsla á lyftibúnað þann sem hannaður hafði verið fyrir þyrluflutningana. Tveir öflugir stálbitar höfðu verið boltaðir þvert undir hvorn enda meginskálans. Hliðstæðir bitar voru boltaðir undir forstofuna. Síðan var öflugum álbitum komið fyrir ofan á þakinu og þeir tengdir með stálvírsstroffum við stálbitana undir skálahlutunum. Dugði þessi lyftibúnaður með ágætum. Tryggvi Harðarson bóndi í Svartárkoti leyfði okkur góðfúslega að setja skálann niður á mel vestur frá bænum. Afmörkuðum við lendingarpall fyrir þyrluna þar skammt frá.

Hinn 31. júlí kom að því að þyrla bandaríska hersins skyldi flytja skálann á áfangastað. Um hádegi mættum við Ferðafélagsmenn út á Akureyrarflugvöll, ásamt fréttamönnum sjónvarps, útvarps og blaða. Gafst okkur þá færi á að skoða risaþyrluna úr návígi. Þyrlan var af gerðinni Chinook, með tveimur jafnstórum skrúfublöðum, fremst og aftast.

Var okkur sagt að þyrlan gæti borið ein níu tonn af farangri. Þyrlan og áhöfn hennar tilheyrði þjóðvarðliði Pennsylvaníufylkis í Bandaríkjunum.

Veður var óhagstætt þ. 31. júlí, norðansúld og lágskýjað. Þó var flogið á þyrlunni frá Akureyri um Víkurskarð og Ljósavatnsskarð í Svartárkot. Komumst við þangað með naumindum undir skýjum og þoku. Þar skoðaði áhöfn þyrlunnar skálann og lyftibúnaðinn. Vegna slæms skyggnis var ekki hætt á að reyna að flytja skálann en áhöfn þyrlunnar gerði nákvæma áætlun um hvernig skálahlutarnir skyldu hengdir neðan í þyrluna. Var ákveðið að reyna aftur þ. 4. ágúst. Flugum við svo aftur til Akureyrar, heldur daufir í dálkinn.

Að morgni miðvikudagsins 4. ágúst var veður hið fegursta, bjartviðri og logn. Kom þá risaþyrlan aftur og sótti okkur Ferðafélagsmenn og fréttamenn á Akureyrarflugvöll. Var nú flogið beint austur yfir Bíldsárskarð og yfir Sörlastaði og Stóruvelli í stefnu á Svartárkot. Við flugum beint að skálastæðinu í Dyngjufjalladal til að kanna aðstæður, snerum síðan aftur til Svartárkots og lentum þar. Áhöfn þyrlunnar gekk nú frá lyftibúnaðinum í smáatriðum. Síðan var meginhópur Ferðafélags- og fréttamannaliðsins fluttur í Dyngjufjalladal og að því búnu kom þyrlan aftur að sækja skálann. Fyrst tók þyrlan meginskálann sem vó 6.020 kg. Það var ævintýri líkast að sjá þetta stóra hús rísa til himins og svífa léttilega inn yfir víðáttur Ódáðahrauns í stefnu á Dyngjufjöll. Svo kom þyrlan aftur og sótti forstofuna og tók þá um leið okkur sem eftir vorum í Svartárkoti. Þyrluflutningurinn gekk mjög vel og skálahlutarnir komust óskaddaðir á undirstöðurnar. Einungis munaði örfáum fetum að báðir hlutar skálans kæmu niður nákvæmlega þar sem ætlað var. Að lokum flutti þyrlan meginhóp Íslendinganna aftur til Akureyrar en nokkrir urðu eftir í Dyngjufjalladal til að ganga frá skálanum.

Um helgina 14.-15. ágúst var farin vígsluferð í Dyngjufjalladal. Þá var ekið um Grænavatn í Mývatnssveit því að okkur fýsti að finna betri ökuleið í Dyngjufjalladal. Á Grænavatni var áð og fengum við þar leiðbeiningar hjá Sigurði bónda Þórissyni og Hjörleifi syni hans um heppilegustu leiðina. Var svo ekið suður um Sellönd en þegar kom suður fyrir Hagalæk, var ekið áfram suður vestan undir sandgræðslugirðingu sem þar er, í stað þess að beygja til suðvesturs að Stóruflesju við Suðurá. Frá suðvesturhorni sandgræðslugirðingarinnar stefndum við suður yfir hraunmela og móhöft uns við komum á bílslóð sem liggur til suðurs í stefnu á Dyngjufjalladal. Þessi slóð liggur um skeið fast vestan undir mjög úfinni apalhrauntungu sem Botnakambur kallast. Suðvestur frá Botnakambi liggur svo slóðin yfir sandorpið hraun og kemur inn á bílslóðina upp úr Suðurárbotnum einum 5-10 km norðan við Dyngjufjalladal. Þessi slóð liggur því nokkrum kílómetrum austan við Suðurá og Suðurárbotna og er í heild mun greiðfærari en slóðin um Suðurárbotna. Ef til vill mætti laga þessa slóð og merkja og loka þá jafnframt slóðinni um Suðurárbotna nema fyrir umferð gangandi fólks.

Í Dyngjufjalladal var norðan slydda og alhvít jörð þ. 14. ágúst 1993. Við hófumst þegar handa við að setja fleyga undir hliðar skálans til að styrkja gólfið. Einnig hlóðum við grjóti og sandi upp að veggjum skálans og byrjuðum að grafa fyrir náðhúsi norðan skálans. Um kvöldið var síðan haldin vígsluhátíð. Drógum við þá fána að húni á suðurstafni skálans. Hafði verið ákveðið að skálinn skyldi heita Dyngjufell, bæði til að minna á tengslin við Dyngjufjöll og einnig er endingin -fell nú þegar í nafni tveggja annarra skála FFA. Við vígsluathöfnina fluttu Sigurður Jónsson formaður FFA og undirritaður stutt ávörp Þá flutti Eiríkur Þormóðsson kveðju frá stjórn Ferðafélags Íslands.

Morguninn eftir skálavígsluna var lokið við gerð náðhússins og gengið frá ýmsu utan dyra sem innan. Dyngjufell stendur á lágri klöpp vestan árfarvegarins í Dyngjufjalladal, norðarlega í dalnum. Skálinn er um 3,7 km í suðvestur frá Lokatindi. Staðsetning Dyngjufells, mæld með GPS tæki, er: 65° 07,48' N og 16° 55,28' V. Ekki er hægt að treysta á að alltaf sé vatn í árfarveginum við skálann en lengi virðist mega sækja snjó í fannir stutt frá skálanum. Frá Dyngjufelli liggja leiðir til allra átta. Þaðan má ganga á einum degi um Jónsskarð í Dreka, norður fyrir Dyngjufjöll í Bræðrafell eða til norðvesturs í Suðurárbotna. Er það von okkar hjá FFA að skálinn megi þannig á komandi árum stuðla að aukinni umferð göngufólks á þessu fjölbreytilega og lítt snortna öræfasvæði.

Upphafleg grein er hér.