Pistlar

Skógarbeit

Sigurður Arnarson skrifar 24. júní 2026 | kl. 10:10

TRÉ VIKUNNAR - 170

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Það er kunnara en frá þurfi að segja að þegar landnemar Íslands komu hingað fyrir meira en ellefu öldum var landið betur gróið en nú er. Talið er að þá hafi birkiskóga verið að finna á um 25% til 40% landsins eftir því hvaða forsendur vísindamenn hafa gefið sér. Á undraskömmum tíma tókst landnemunum að gjöreyða stærstum hluta þessara skóga. Þar skiptir miklu máli að landnemarnir þekktu ekki hina viðkvæmu náttúru og beit búpenings kom í veg fyrir endurnýjun birkiskógana. Þar sem reynsla síðustu rúmlega þúsund ára er ekki mjög uppörvandi er eðlilegt að margir hafi horn í síðu skógarbeitar. Þannig þarf það ekki að vera enda þekkjum við núna þau ferli sem leiða til skógareyðingar. Með þá vitneskju að vopni er kominn tími til að huga að hagaskógrækt sem leið í sjálfbærri nýtingu lands og að viðurkenna þann skaða sem ofbeit getur valdið. Þess vegna munum við nú birta tvo pistla um beit í skógum. Annars vegar er það þessi stutti pistill sem fjallar almennt um beit í skógum og áhrif hennar. Seinna munum við birta sérstakan pistil um hagaskógrækt. Í honum segjum við frá því að hægt sé að rækta skóga sem sérstaklega er ætlað að verða nýttir til beitar. Í þessum pistli rifjum við upp hvaða áhrif beit spendýra getur haft á skóga. Við segjum frá beit í villtum og ræktuðum skógum og hvað ber að varast ef ætlunin er að skaða ekki skógana. Í bili sleppum við því alveg að tala um beit fugla og skordýra en höldum okkur við beit húsdýra úr hópi spendýra.

Sauðfé í óleyfi í skógræktarlandi. Mynd: Sig.A.

Það er vel mögulegt að beita skóga ef þess er gætt að ofbeita þá ekki. Það má jafnvel færa rök fyrir því að hófleg og vel stýrð beit gæti hraðað hringrás næringarefna og þar með haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs. Beitarstýring er algert lykilatriði ef ekki á illa að fara og ekki má skilgreina hugtakið hófleg beit of vítt. Víða um land má sjá að það hefur ekki tekist. Rétt er líka að taka fram að okkur flestum þykir eðlilegt að beita ekki skóga í eigu annarra án leyfis. Reyndar telja margir að það ætti að eiga við um allt land, burt séð frá því hvort þar vaxi skógar eður ei enda er eignarréttur varinn í stjórnarskrá Íslands eins og formaður Bændasamtakanna, Trausti Hjálmarsson, hefur bent á í öðru samhengi. Í þessari grein er haft eftir honum: „ . . . það þarf að hafa það í huga að eignarrétturinn er friðhelgur eins og segir í stjórnarskránni. Því geld ég varhug við öllum hugmyndum um að veikja eignarréttinn“. Við fögnum þessari ábendingu Trausta sem vonandi getur stuðlað að því að koma í veg fyrir að sauðfjárbeit sé stunduð í óleyfi á landi í eigu annarra.

Því miður þekkist það enn að beit skemmi og eyði skógum en sem betur fer er það fátítt. Mynd: Friðþór Sófus Sigurmundsson.

Pistill vikunnar fjallar um meira en ellefu hundruð ára beit í íslenskum skógum og hvaða afleiðingar hafa fylgt henni. Enn er villtum skógum á Íslandi eytt með beit en sem betur fer er það sjaldgæft á okkar tímum. Þvert á móti stækka íslenskir birkiskógar þessi árin. Um hvoru tveggja fjölluðum við í þessum pistli og vísum í hann til frekari fróðleiks um áhrif beitar á birkiskóga.

Ábyrg landnýting ætti að vera kappsmál allra. Það á líka við um þá sem halda húsdýr. Auðvitað er það svo að beit í skógum þarf alls ekki að skaða skóga en þeir sem halda skepnur verða að þekkja einkenni ofbeitar til að geta gripið í taumana þegar við á.

Sauðfé á beit í gróskumiklum birkiskógi. Mynd: Sig.A.

Mismunandi dýr, ólík áhrif beitar

Beit mismunandi spendýra í skógum getur verið harla ólík. Kemur þar margt til. Í fyrsta lagi má nefna að húsdýr úr hópi spendýra eru misjafnlega þung. Hestar og kýr geta skemmt land með traðki sínu. Einkum á það við í brattlendi. Aftur á móti getur traðk stórgripa búið til ljómandi gott set fyrir birki- og víðifræ. Geitur, svín og kindur eru mun léttari og traðk þeirra skemmir að jafnaði minna. Formæður kúa voru skógardýr og kýr kunna enn vel við sig í skóglendi. Þær háma til dæmis í sig allan þann víði sem þær komast í. Þær hafa jafnvel verið staðnar að því að leggjast á girðingar og teygja sig í trjágróður þar fyrir innan. Kemur sér þá vel fyrir þær að geta teygt tunguna langt og náð í greinar sem þær geta slitið af.

Hér hefur þung beit hrossa skapað set fyrir fræ birkis og víðis. Hin þunga beit sést meðal annars á mikilli þúfnamyndun og rofnu landi. Á báðum myndunum sjást tré vaxa upp þrátt fyrir beitina. Þetta gæti ekki gerst þar sem kúm eða sauðfé er beitt. Myndir: Sig.A.

Hross eru sléttudýr og oftast nær eru þau ekki hrifin af trjágróðri en á því kann að vera einstaklingsmunur. Létt beit hrossa getur stuðlað að sjálfsáningu trjáplantna. Þetta má oft sjá í hestahólfum. Traðk hesta og sú staðreynd að þeir bíta mjög snöggt getur skapað ljómandi gott set fyrir trjáfræ. Þegar trén vaxa upp hafa hestarnir sjaldnast áhuga á að éta þau nema nánast ekkert annað sé að hafa. Þrátt fyrir að ung tré geta verið viðkvæm fyrir bæði beit og traðki má stuðla að endurnýjun birkiskóga með hóflegri hrossabeit. Þótt skemmdir sjáist á trjánum geta þau í mörgum tilfellum vaxið upp en hestar eiga það til að nota tré sem klórur. Það þola ekki öll tré. Samt sem áður er ótrúlega algengt að sjá trjágróður, einkum birki og víði, vaxa upp úr mikið beittum hrossahögum.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Smellið hér til að sjá allan pistilinn: Skógarbeit

Til baka í yfirlit pistla