Við getum gert „allt“ … en ekki „allt á sama tíma“

HEILSA – 10

„Ég þarf bara að skipuleggja mig betur“

Í samfélaginu í dag er hraðinn sjálfgefin stilling. Það kannast flestir við það að það sé „brjálað að gera“ og að við eigum helst að vera á tveimur stöðum í einu. Við erum flest með mörg mismunandi verkefni og skyldur sem við viljum (eða þurfum) að sinna. Okkur er hrósað fyrir dugnað og drifkraft. Við dáumst að þeim sem virðast geta haldið ótal boltum á lofti. Við teljum okkur trú um að við þurfum bara að herða okkur eða skipuleggja okkur betur þegar pressan verður of mikil. Reyna að hugsa okkur út úr álaginu sem við upplifum. Hugurinn í yfirvinnu. En oft er vandinn ekki fólginn í skipulaginu heldur fjölda verkefna. Því þrátt fyrir að við njótum ef til vill verkefnanna sem við sinnum þá getur líkaminn upplifað þau sem stöðugt álag.

Líkaminn er ekkert að spá í tíðarandanum að við „ættum“ að ná að gera „allt“

Líkaminn stjórnast af taugakerfinu og sínum eigin innri takti. Þetta kerfi heldur okkur í jafnvægi með því að meta stöðugt hvort við séum örugg eða í hættu. Stór hluti þessa innra mats fer fram í sjálfvirka taugakerfinu sem hefur tvær meginstillingar: Drifkerfi og sefkerfi. Í drifkerfinu (sympatíska kerfinu) virkjar líkaminn orku. Hjartsláttur hækkar, blóðþrýstingur eykst, athygli verður skarpari, vöðvar spennast og streituhormón eins og adrenalín og kortisól losna úr læðingi. Drifkerfið er svo sannarlega frábært þegar við þurfum að flýja öskrandi ljón eða takast á við hefðbundnari áskoranir í daglega lífinu. Í sefkerfinu (parasympatíska kerfinu) fer svo líkaminn í endurheimt. Hjartsláttur hægist, melting eykst, ónæmiskerfið styrkist og líkaminn losar sig við streituhormón úr kerfinu. Við upplifum slökun og vellíðan.

Annað kerfið er ekkert betra eða verra en hitt. Bæði eru þau lífsnauðsynleg og við erum hönnuð til þess að sveiflast á milli þeirra. Þegar við upplifum streitu í of langan tíma er hins vegar hætta á því að við festumst í drifkerfinu. Vandamálið er þó ekki drifkerfið sjálft því við viljum geta brugðist hratt við, tekist á við álag og notað líkamlegan og andlegan styrk og kraft. En vandamálið verður til þegar við dveljum of lengi í drifkerfinu. Líkaminn sendir okkur nefnilega merki þegar streita er orðin langvarandi. Fyrst hvíslar hann og við finnum fyrir þreytu, minni gleði eða aukinni viðkvæmni. Kortisól helst hátt, einbeitingin skerðist og andlegt og líkamlegt þol minnkar. Ef við grípum ekki inn í þá verða skilaboðin háværari og við getum upplifað líkamlega verki, depurð og kvíða eða göngum jafnvel á vegg. Þá dugir skammt að bæta við meira skipulagi. Við getum ekki hugsað okkur út úr ofkeyrslu.

Það sem við þurfum er endurheimt

Við vitum að fjárhagslegt jafnvægi næst ekki ef við eyðum stöðugt um efni fram. Það sama gildir að sjálfsögðu um orkuna okkar. Við getum svo sannarlega gert „allt“. En við hvorki getum, né þurfum, að gera „allt á sama tíma“. Heilbrigt taugakerfi einkennist af sveigjanleika. Að geta farið í ákefð þegar þess þarf og geta svo snúið aftur í ró. Að geta unnið af krafti og svo slakað raunverulega á. Að finna jafnvægið þarna á milli.

Við getum alltaf lært nýjar og gagnlegar aðferðir til þess að skipuleggja okkur betur eða koma meiru í verk. En við verðum að vera raunsæ og eyða ekki meiru en innistæða er fyrir.

Eitt það dýrmætasta sem við getum gert fyrir taugakerfið okkar er að auka sjálfsþekkinguna og læra að hlusta betur á líkama og sál. Að taka eftir því þegar spennan sest í axlirnar. Að veita því athygli þegar svefninn verður grunnur. Þegar gleðin minnkar í því sem áður veitti ánægju. Að sjá þessi merki sem skilaboð frá taugakerfinu sem gerir sitt besta til þess að vernda okkur.

Ég er alls ekki að halda því fram að við eigum ekki að vera framtakssöm eða sinna því sem þarf að sinna. En sem samfélag, þurfum við svo sannarlega að hjálpast að við að skapa þann takt sem gerir okkur kleift að vaxa og dafna í stað þess að ýta undir álag og streitu. Skoðum boltana sem við erum á lofti hverju sinni og tökum meðvitaða ákvörðun um hverjir þeirra skipta mestu máli. Skoðum hvernig við höldum góðu jafnvægi fyrir líkama og sál.

• Líkaminn starfar best í góðum takti.
• Átak og hvíld.
• Kraftur og kyrrð.
• Þannig virkar náttúran og þannig virkum við.

Við getum gert „allt“. En við þurfum ekki að gera „allt á sama tíma“.

Hrafnhildur Reykjalín er heilsuráðgjafi, PCC vottaður kennari í markþjálfun með diplómu í jákvæðri sálfræði auk fjölbreyttrar menntunar í andlegri og líkamlegri heilsu og önnur eigenda Sjálfsræktar heilsumiðstöðvar. Pistlar hennar og Guðrúnar Arngrímsdóttur birtast annan hvern þriðjudag á akureyri.net.