Pistlar

Tré ölrakóngsins – Fyrri hluti

Sigurður Arnarson skrifar 18. mars 2026 | kl. 08:30

TRÉ VIKUNNAR - 156

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Ungur drengur ríður í fangi föður síns gegnum myrkt skógarþykkni í mýrlendi. Barnið heyrir þá í hinum illa ölrakóngi og sér bæði svip hans og dóttur hans sem er alveg jafnógnvekjandi. Konungurinn reynir að villa feðgunum sýn og lokka þá til sín. Litli drengurinn er hræddur, varar föður sinn við og deilir með honum áhyggjum sínum. Faðirinn dregur úr þessu öllu og trúir ekki varnaðarorðum sonar síns. Hann segir drenginn aðeins heyra skrjáfið í laufinu og sjá hvernig tunglsljósið speglast á fölum fléttum sem vaxa á trjástofnunum í dimmum skóginum þar sem þokuslæðan og regnið eykur hræðsluna.

Málverk eftir Moritz von Schwind sem sýnir þá atburði er Goethe orti um. Ljóðið hefur orðið mörgum innblástur og Franz Schubert samdi við það fallega ballöðu sem margir þekkja. Myndina fengum við frá Wikipediu.

Frá þessu öllu segir í frægu ljóði um ölrakonunginn sem eitt af þekktustu þjóðskáldum Þjóðverja, sjálfur Goethe, orti árið 1778. Heitir ljóðið Erlkönig á frummálinu og er skrifað upp aftast í þessum pistli sem sérstakur viðauki fyrir alla þá er kunna að njóta þessa fagra tungumáls.

Að lokum tekst ölrakónginum að ná anda drengsins og föðurnum til hryllings finnur hann In seinem Armen das Kind war tot. Þetta síðasta skilja allir sem ólust upp með Derrick á skjánum. Það er alveg öruggt að þessi reiðtúr hefur verið í gegnum skóg sem vaxinn var tegund sem kallast Alnus glutinosa á fræðimálinu. Á íslensku hefur tegundin bæði verið nefnd rauðelri og svartelri. Þetta er evrópsk elritegund sem getur vaxið í mýrum ef jarðvegshiti er nægur. Annars er hana helst að finna þar sem aðgengi að vatni er gott, svo sem við ár og vötn.

Áður en við segjum skilið við þessa sögu er rétt að geta þess að tegundir af ættkvíslinni Alnus eru nefndar elri eða ölur á íslensku. Seinna heitið hefur einkennilega beygingu, ef marka má Árnastofnun, og af því heiti varð til hinn skáldlegi titill ölrakóngur, því ölur í eignarfalli fleirtölu er ölra. Með því að tala um tré ölrakóngsins komumst við hjá því að taka afstöðu til þess hvort kalla beri tegundina rauðelri eða svartelri á íslensku.

Efist einhver um að þessi tegund þrífist vel á Íslandi væri gott fyrir viðkomandi að heimsækja Lystigarðinn á Akureyri. Þar eru nokkur tré af þessari tegund og er hvert öðru fallegra. Mynd: Sig.A.

Yfirlit

Við vinnslu þessa pistils kom í ljós að við þurftum að koma meiru að en svo að það kæmist allt saman fyrir í einum og sama pistlinum. Því skiptum við honum í tvo hluta. Í þessum fyrri hluta lýsum við tegundinni og segjum frá því hvernig hún viðheldur sér með fræi eða stofnskotum. Þar líkist hún frænku sinni ilmbjörkinni, Betula pubescens. Því miður hefur ekki ríkt einhugur um hvað kalla beri tegundina á íslensku og við treystum okkur ekki til að taka afstöðu í því máli. Í pistlinum segjum við frá fræðiheitinu og þeim íslensku heitum sem reynd hafa verið.

Í seinni hluta pistilsins verður farið meira í vistfræði tegundarinnar og notkun hennar.

Þar sem skilyrði henta getur Alnus glutinosa sáð sér mjög þétt. Þá tekur náttúruvalið við og velur þá einstaklinga úr sem þrífast best við viðkomandi skilyrði. Hér sáði elrið sér á manngerðan tjarnarbakka í Skotlandi. Mynd: Sig.A. — Þar sem skilyrði henta getur *Alnus glutinosa* sáð sér mjög þétt. Þá tekur náttúruvalið við og velur þá einstaklinga úr sem þrífast best við viðkomandi skilyrði. Hér sáði elrið sér á manngerðan tjarnarbakka í Skotlandi. Mynd: Sig.A.

Lýsing

Tegundin er sumargrænt lauftré með óvenjulega hæfni til að þrífast í blautum jarðvegi. Það geta reyndar fleiri elritegundir gert, en þessi tegund getur lifað í jarðvegi þar sem vatnið er kyrrstætt og mun súrefnissnauðara en flæðandi vatn. Tréð hefur það einnig fram yfir aðrar elritegundir að geta lifað í jarðvegi sem er blautur á vaxtartíma tegundarinnar. Að vísu vex það hægar við slíkar aðstæður en þar sem jarðvegsraki er heppilegri. Aðrar elritegundir, sem ræktaðar eru á Íslandi, geta síður vaxið í mjög blautu landi og alls ekki í síblautum jarðvegi þótt þær kjósi sæmilega rakan jarðveg til að ná sem mestum og bestum þroska.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn

Til baka í yfirlit pistla