Hvað er sjálfsrækt?

Það er fallegt og jákvætt að leggja rækt við eitthvað, að stuðla að vexti og að hlúa að því sem skiptir okkur máli og það gerum við á margvíslegan hátt. Við leggjum rækt við börnin okkar, ræktum garðinn okkar og hlúum að því sem okkur þykir mikilvægt. Til þess að geta hlúð vel að öðrum þurfum við að leggja rækt við okkur sjálf. Þegar við gerum það aukast líkurnar á að við lifum við betri heilsu, meiri vellíðan og aukin lífsgæði. Það fallega við sjálfsrækt er að hún felur ekki í sér að eitthvað sé ekki nógu gott, ófullkomið eða bilað. Hún byggir á þeirri hugsun að það sem við viljum að dafni þurfi athygli, umhyggju og tíma.

Það koma ólík atriði upp í hugann hjá fólki þegar við talað er um sjálfsrækt. Ég gæti trúað að hjá flestum komi fyrst upp hreyfing, hollur matur og svefn. Þetta eru grunnstoðir góðrar heilsu sem hafa verið það lengi og verða það áfram. En skilningur okkar á sjálfsrækt heldur áfram að þróast og dýpka eftir því sem þekking okkar eykst.

Þannig hefur umræða og fræðsla um taugakerfið orðið meira áberandi á síðustu árum. Ekki vegna þess að það sé nýtt fyrirbæri heldur vegna þess að við skiljum sífellt betur hversu stóru hlutverki það gegnir þegar kemur að líðan okkar. Mikilvægi þess að styðja við taugakerfið okkar verður líka skýrara þegar við horfum á þann heim sem við búum í í dag. Áreitið og álagið er mikið og nær stöðugt og það eru sífellt færri augnablik þar sem ekkert kallar á athygli okkar. Hraðinn í umhverfinu hefur aukist en líkaminn hefur ekki þróast á sama hraða. Hann er enn stöðugt að safna upplýsingum úr umhverfi sínu og svara sömu grundvallarspurningu og áður: „Er ég öruggur?“

Til þess að kerfið okkar virki sem best og okkur líði vel þarf líkaminn að upplifa öryggi en ekki vera stöðugt í viðbragðsstöðu vegna álags, flýtis eða ógnar. Þegar maður horfir á líkamann út frá þessu sjónarhorni verður auðveldara að skilja hvers vegna hann vinnur sem ein heild en ekki sem safn aðskildra líkamshluta og kerfa. Við getum ekki talað um vöðva án þess að tala um taugakerfið. Ekki um öndun án þess að tala um streitu. Ekki um verki án þess að velta fyrir okkur svefni, hreyfingu, bólgusvörun eða andlegri líðan. Líkaminn vinnur ekki í aðskildum hólfum, þó við séum gjörn á að hugsa um hann þannig.

Þegar maður fer síðan að velta fyrir sér hvernig þessi samskipti innan líkamans fara í raun fram kemur flökkutaugin (vagus taugin) til sögunnar. Hún er ein mikilvægasta samskiptaleið líkamans og flytur stöðugt upplýsingar milli heilans og líkamans og það sem mér finnst sérstaklega áhugavert er að meirihluti þessara upplýsinga ferðast ekki frá heilanum niður í líkamann heldur frá líkamanum upp í heilann. Það styður þá hugsun að við ættum ekki aðeins að hlusta betur á líkamann heldur líka að nýta hann markvisst til að styðja við taugakerfið.

Það eru ýmsar aðferðir sem miða að því að styðja við taugakerfið með því að vinna í gegnum líkamann. Göngur, djúp öndun, hugleiðsla, söngur, bandvefslosun, nudd og nærandi samvera með öðrum eru meðal þess sem hefur verið rannsakað í því samhengi. Ég ætla ekki að fara nánar út í þær aðferðir hér, en þær endurspegla vel þá sýn að það sem við gerum með líkamanum getur haft áhrif á það hvernig okkur líður, hugsum og bregðumst við.

Kannski skýrir það líka hvers vegna við finnum oft mun á okkur eftir göngutúr, djúpa öndun, góða bandvefslosun eða stund úti í náttúrunni. Líkaminn hefur þá fengið nýjar upplýsingar. Hjartsláttur og öndun verða hægari, spenna minnkar og heilinn fær fleiri vísbendingar um að allt sé öruggt.

Að hugsa og vinna út frá taugakerfinu hefur til dæmis breytt því að miklu leyti hvernig ég horfi á hreyfingu. Ég sé hana ekki lengur bara sem leið til að verða sterkari eða komast í betra form. Ég sé hana sem mjög dýrmæta samskiptaleið við eigin líkama, leið til að tengjast honum betur. Líkaminn þarf fjölbreytni og eins og ég hef skrifað um áður þá kalla sumir dagar á styrk, aðrir á meiri mýkt og flæði. Stundum þarf líkaminn bara að fylgja önduninni, stundum að losa um spennu í bandvefnum og stundum einfaldlega kyrrð. Þetta eru ekki óskyld verkefni heldur ólíkar leiðir til að styðja sama kerfið.

Þannig verða þessar spurningar: „Hvað þarf líkaminn minn í dag?“ eða ,,á hverju þarf ég að halda?” órjúfanlegur þáttur í sjálfsrækt og þannig byggjum við smám saman upp betri tengingu og samband við okkur sjálf. Við sköpum öryggi í eigin líkama með því að læra að hlusta á skilaboðin sem hann sendir og svara þeim af umhyggju og út frá því sem þjónar okkur best. Stundum þarf hann hreyfingu, stundum styrk, stundum mýkt, hugleiðslu, öndun eða kyrrð.

Þetta er sjálfsrækt. Við getum ekki þvingað plöntu til að vaxa, en við getum skapað henni góð skilyrði. Á sama hátt getum við ekki neytt taugakerfið til að vera rólegt eða líkamann til að líða vel, en við getum skapað þær aðstæður sem gera honum kleift að finna öryggi, jafnvægi, orku og vellíðan og þar með er sjálfsrækt ekki viðleitni til að laga okkur, heldur dagleg umhyggja og iðkun sem gerir okkur kleift að lifa betur.