Hús dagsins: Oddeyrargata 4

Oddeyrargata er nokkuð löng (um 500m) gata sem sker Brekkuna skáhallt ofan við Miðbæinn. Hún er að mestu byggð árin 1915-35 og við hana standa mörg reisuleg hús á stórum og gróskumiklum lóðum. Hún var um 1930, ásamt Brekkugötunni, við efri mörk þéttbýlis. Ofan við byggðina voru beitarlönd en á þessum árum voru kýr á mörgum heimilum í kaupstaðnum. Kúm Oddeyringa var smalað upp og niður Oddeyrargötuna sem fékk þannig viðurnefnið Kúagata. Mikið er um trjágróður á lóðum við Oddeyrargötu, raunar má heita svo, að efri hluti hennar sé samfelldur skógur.

Vill til, að húsin við götuna raðast í grófum dráttum í aldursröð upp eftir götunni. Elstu húsin eru neðst en raunar byggðist megnið af götunni á fáeinum árum, nefnilega 1927-30. Fjögur hús er að finna við götuna, byggð fyrir 1920 og tvö þeirra eru byggð 1916. Það eru hús númer 4 og 6.

Oddeyrargata 4 er einlyft steinsteypuhús með lágu risi og stendur það á háum kjallara, raunar svo háum að kalla mætti jarðhæð. Segja má, að húsið sé tvær álmur, önnur þ.e. sá hluti hússins sem byggður er 1916 snýr NA-SV en hún gengur vestur úr húsinu bakatil. Þar er um að ræða viðbyggingu frá því um 1980. Á NA-gafli hússins er forstofubygging og steyptar tröppur upp að henni en inngangar á jarðhæð eru m.a. á framhlið hússins og undir tröppum. Á suðvesturhlið er sólpallur. Krosspóstar eru í gluggum og bárujárn á þaki en veggir hæðar eru múrsléttaðir og múrklæðning jarðhæðar með e.k. hraun áferð; í húsakönnun 2014 kallast það einfaldlega grófur múr. Viðbygginguna að vestan teiknaði Tómas Búi Böðvarsson, teikningar dagsettar 15. júlí 1980. Átta árum síðar teiknaði Tómas Búi bílskúr, vestan við viðbyggingu. Grunnflötur framhúss er 6,3x6,3m, viðbygging 7x6,85m og inngönguskúr á norðvesturhlið 1,95x3m.

Það var um vorið 1916 að bygginganefnd afgreiddi byggingarlóðir við svokallaða „framlengingu af Gránufélagsgötu“. Var það 15. maí, að bygginganefnd úthlutaði þeim Trausta Reykdal og Sigurþóri Gunnarsson 400 fermetra lóð, við „framhald af Gránufélagsgötu“ á eina krónu fermetrann, með þeim skilyrðum að hús yrði fullbyggt innan tveggja ára frá því að leyfið yrði veitt (Bygg. nefnd. Ak. 1916: nr. 427). Þá kemur fram, að þetta sé háð samþykki bæjarstjórnar, en þarna var í raun verið að nema ný lönd í þéttbýlismyndun. Auk þeirra Trausta og Sigurþórs sótti Jón G. Ísfjörð um lóð á þessum stað. Hann fékk næstu lóð við hliðina með sömu skilyrðum. Þremur vikum síðar bókar bygginganefnd eftirfarandi: Lögð fram beiðni frá Jóni G. Ísfjörð um fjögra ára afborgunarfrest á andvirði lóðar þeirra er bærinn selur honum við framhald Gránufélagsgötu samkvæmt fundargjörð 15. f. mánaðar. Ef bæjarstjórn veitir honum gjaldfrest veitir bygginganefndin honum leyfi til þes að byggja á lóðinni íbúðarhús að stærð 6,3x6,3m samkvæmt framlögðum uppdrætti (Bygg.nefnd. Ak. 1916: nr. 428). Þetta hefur fengið blessun bæjarráðs, því alltént er Jón G. Ísfjörð og hans fjölskylda skráð til heimilis við umrætt „framhald af Gránufélagsgötu“, sem um haustið, þegar manntalið er tekið, hefur hlotið nafnið Oddeyrargata og stendur hér reisulegt steinhús 110 árum síðar. Raunar er það svo í manntalinu, sem varðveitt er á Héraðsskjalasafninu (sem vill til, að er næsta hús við Oddeyrargötu 4) stendur Gránufélagsgata en strikað yfir og Oddeyrargata ofan við.

Í árslok 1916 var hið nýbyggða hús virt til brunabóta. Þar var því lýst sem íbúðarhúsi, tvílyftu með lágu risi. Á neðri hæð voru skósmíðaverkstæði, eldhús, forstofa og geymslukompa. Á efri hæð „undir framhlið“ [austanmegin] voru 3 stofur og vestanmegin ein stofa og forstofa. Á húsinu voru 10 gluggar og það 6,3m á alla kanta; lengd, breidd og hæð! Þak var pappaklætt og einn skorsteinn, sem tengdist þremur kolaofnum og einni eldavél (sbr. Brunabótafélag Íslands 1916: nr. 144). Jón Guðmundsson Ísfjörð skósmiður hafði áratug fyrr verið nokkuð tíður gestur í bókunum bygginganefndar og þá oft í félagi við nafna sinn og kollega, Jón Guðlaugsson. Byggðu þeir við Hafnarstræti og nokkru síðar svokölluð Melshús í brekkunum þar á bakvið. Eitthvað fór fyrir ofan garð og neðan hjá þeim því bygginganefnd sakaði þá félaga um „óreglu og gjöræði“ við byggingar sínar og fáeinum mánuðum síðar voru Melshúsin komin í eigu eins stórtækasta byggingaverktaka bæjarins; þannig fór um sjóferð þá. En í þetta sinn gekk allt upp hjá Jóni Ísfjörð og hann í fullkominni sátt við bygginganefnd. Árið 1920 fékk hann að reisa skúr (sem nú er löngu horfinn) á baklóð sinni (sbr. Bygg.nefnd Ak.1920: nr.477) og 1922 heimilaði nefndin honum að reisa steyptar tröppur og forstofu á norðurstafn hússins (sbr. Bygg.nefnd Ak. 1922: nr. 513).

Jón Ísfjörð Guðmundsson var fæddur í Vigursókn í Ísafjarðardjúpi árið 1858, uppalinn í Múla skráður sem sveitardrengur í Múla í Kirkjubólsþingi árin 1863 og 1870 (skv. islendingabok.is). Til Akureyrar er hann kominn árið 1890 og var sem fyrr segir, skósmiður. Kona hans var Sigurborg Kristbjarnardóttir, Skagfirðingur að uppruna, fædd árið 1861 að Ingveldarstöðum að Hólasókn í Hjaltadal. Hún ólst upp frá barnsaldri (1864) í Eyjafirði, kom fyrst að Naustum 1864 ásamt móður sinni og skráð sem tökubarn í Bandagerði (stóð þar sem nú er Hvammshlíð í Glerárþorpi) árið 1870. Sigurborg lést árið 1923, að því er segir í kynnisferð hjá syni þeirra á Húsavík. Síðla árs 1925 eða 1926 fluttist Jón héðan og þá eignaðist húsið Sigurður Pétursson. Síðar fluttist Jón til Siglufjarðar, þar sem hann lést árið 1948.

Sigurður Tryggvi Pétursson ökumaður og ullarmatsmaður frá Syðri-Tjörnum í Öngulsstaðahreppi og kona hans, María Konráðsdóttir frá Reykjum í Mjóafirði áttu hér heima um árabil. María lést árið 1931 en Sigurður átti hér heima fram yfir 1940. Voru jafnan tvö til þrjú íbúðarrými í húsinu. Árið 1942 er eigandi hússins orðinn Kjartan Sigurtryggvason frá Litluvöllum í Bárðardal en fyrrum eigandi, Sigurður átti hér þó heima til ársins 1943 eða ´44 (fyrirvarinn er sá, að manntölin eru tekin í október. Sigurður er enn búsettur hér árið 1943 en fluttur úr húsinu 1944). Síðan hafa ýmsir átt húsið og búið þar. Húsið birtist auglýst til sölu, ýmist öll eignin eða íbúðir nokkrum sinnum á síðum blaða t.d. 1965 og 1967, sem og 1983 og 1984. Þá hafði húsið nýlega verið stækkað, en byggt var við upp úr 1980 eftir áðurnefndum teikningum Tómasar Búa Böðvarssonar. Snemma árs 1957 bókar bygginganefnd eftirfarandi: Kristján Tryggvason, Brekkugötu 15, sækir með bréfi dags. 6. febr. 1957, um að fá leigða byggingarlóð vestan Oddeyrargötu 4, til að reisa sér verkstæði og geymsluhús úr timbri. Beiðnin er miðuð við að byggt til bráðabirgða, en óskað eftir að leyfistíminn sé ekki skemmri en 10 ár og að leyfið sé gefið umsækjanda og föður hans, Tryggva Kristjánssyni. Nefndin leggur til að Tryggvi og Kristján fái 10 ára stöðuleyfi á þessum stað er bygginganefnd samþykkir, þegar teikning liggur fyrir (Bygg.nefnd Ak. 1957: nr. 1272). Skemmst er frá því að segja, að um 70 árum síðar stendur þessi bygging enn. Þarna var lengi dívanavinnustofa, sem téður Kristján Tryggvason rak, og enn er uppi skilti með áletruninni svefnbekkir og springdýnur, þó ekki hafi verið höndlað með slíkan varning hér um áratugaskeið. Þetta hús taldist lengst af Oddeyrargata 4b en telst nú Krákustígur 1. (Krákustígur er mjó gata sem liggur í hálfhring bakvið Amtsbókasafnið, milli Brekkugötu og Oddeyrargötu).

Oddeyrargata 4 er einfalt og látlaust að gerð; einföld steinsteypuklassík, glæst og „sjarmerandi“. Glöggir gætu veitt athygli, skrautlegum sperruendum undir þakskeggi; Þetta er ekki óalgengt á „Sveitserum“ eða „Katalóghúsunum“ hinum glæstu, norskættuðu timburhúsum frá upphafi 20. aldar mögulega arfur frá þeirri húsagerð. Steyptur kantur með sömu áferð og á jarðhæð (grófum múr) á lóðarmörkum gefur umhverfinu skemmtilegan svip. Viðbyggingar þykir höfundi sérlega vel lukkaðar og falla þær vel að húsinu. Í húsakönnun er vel látið af húsinu og hefur það varðveislugildi sem hluti af götumynd Oddeyrargötu. Bakhúsið er einnig látlaus og geðþekk bygging sem fellur vel að umhverfinu. Skiltið, sem prýðir húsið er skemmtilegur minnisvarði um fyrrum starfsemi í húsinu. Þá myndar húsið nokkuð skemmtilega heild ásamt næstu tveimur húsum ofan og sunnan við, Oddeyrargötu 8 og Oddeyrargötu 6, sem verður einmitt viðfangsefni næsta pistils. Meðfylgjandi myndir eru teknar 19. maí 2026.

Heimildir:

Brunabótafjelag Íslands. 1917. Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1916-1917. Varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: https://issuu.com/heradsskjalasafnakureyri/docs/f117_1_virdingabok_1916_1917?fr=sY2VhYTQzODI5ODU

Bygginganefnd Akureyrar.Fundargerðir 1902-21. Fundur nr. 427, 15. maí 1916. Fundur nr. 428, 5. júní 1916. Fundur nr. 477, 5. júní 1920. Fundargerðir 1921-30. Fundur nr. 514, 16. maí 1922 Fundargerðir 1948-57. Fundur nr. 1272, 1. mars 1957. Fundur nr. 408, 19. apríl 1915. Óprentað, óútgefið; varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: https://www.herak.is/is/skjalavefur/sveitarfelog/akureyrarbaer-1/gjordabaekur

Akureyrarbær og Teiknistofa Arkitekta, Gylfi Guðjónsson og félagar. 2015. Norðurbrekkan, neðri hluti. Húsakönnun. Pdf-útgáfa aðgengileg á slóðinni

https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_149.pdf

Ýmsar heimildir af m.a. islendingabok.is, manntal.is og timarit.is.

HÚSABLOGG ARNÓRS BLIKA