Hús dagsins: Háagerði/Syðri-Tjarnir

Skammt norðan vegamóta Miðbrautar og Eyjafjarðarbrautar eystri standa Syðri- og Ytri- Tjarnir. Standa bæjarhúsin í brekkunni skammt neðan vegarins. Á báðum bæjunum standa um aldargömul steinsteypuhús, en svo vill til, að húsið á Syðri-Tjörnum tilheyrði lengst af annarri jörð og bar annað nafn en hefur þó ætíð staðið á sama stað. Húsið var nefnilega reist sem íbúðarhús á jörðinni Háagerði, sem lögð var undir Syðri-Tjarnir í lok 20. aldar. Hér verður því vísað að öllu jöfnu til hússins sem Háagerðis en Syðra-Tjarnanafnið notað samhliða eftir því sem við á. Þá kemur enn eitt bæjarnafnið við sögu þessa 102 ára steinhúss í Staðarbyggð en nánar um það aftar í greininni. Frá Háagerði eru tæpir 14 kílómetrar í miðbæ Akureyrar.

Í upphafi Íslandsbyggðar mun ein stór jörð, Tjarnir, hafa legið beint handan við Kristnes, bæ landnámsmannsins Helga magra. Jörð þessi hefur einhvern tíma að fornu, eða fyrir 1318, greinst í jarðirnar Ytri- og Syðri-Tjarnir. Úr þessum jörðum byggðust svo smærri jarðir, m.a. kot, samnefnd jörðunum. Syðra-Tjarnakot byggðist úr landi Syðri-Tjarna um 1660. Þegar unnin var jarðabók árið 1712 taldist kotið þó hluti „móðurjarðarinnar“ Syðri-Tjarna. Taldist Syðra-Tjarnakot, sem stóð norðan Syðri-Tjarna, fjórðungur af heimajörðinni og voru merkin um bæjarlækinn.

Ábúendaskipti á Tjarnajörðum anno 1841

Árið 1841 voru ábúendaskipti á báðum Tjarnajörðunum, Syðri- og Ytri-, sem og Syðra- Tjarnakoti. Á Ytri-Tjarnir fluttust þau, Benjamín Flóventsson frá Veisu í Fnjóskadal og fyrri kona hans, Halldóra Tómasdóttir frá Grjótárgerði, einnig í Fnjóskadal. Það er skemmst frá því að segja, að næstum 200 árum síðar sitja afkomendur Benjamíns (og síðari konu hans Sigríðar Jónsdóttur frá Bringu) enn Ytri-Tjarnir en á Syðri-Tjörnum voru ábúendaskipti nokkuð tíð síðustu áratugi 19. aldar, sem og á Syðra-Tjarnakoti. Að Syðri-Tjörnum settist að, á því herrans ári 1841, annar Benjamín og sá var Jónsson, frá Helgárseli í Garðsárdal og Guðrún Jónasdóttir frá Króksstöðum. Þau bjuggu á Syðri-Tjörnum í sextán ár, er þau fluttust í Uppsali í sama hreppi en síðar fluttu þau fram í Saurbæjarhrepp, voru m.a. í Torfufelli og Leyningi. Segir ekki meira af þeim hér. Í Syðra-Tjarnakot, oft stytt í Syðra-Kot, fluttist Árni nokkur Guðmundsson frá Uppsölum og Guðrún Sigurðardóttir, sem fædd var hér. Bjuggu þau hér í rúm 30 ár en Guðrún lést árið 1872. Líklega tveimur árum síðar brá Árni búi en fór ekki langt, því hann gerðist húsmaður hér og byggði upp sérstakt húsmannabýli á Syðra-Tjarnakoti. Hlaut það nafnið Háagerði.

„Flækjusagan“ Háagerði, Syðri-Tjarnir, Syðra-Tjarnakot

Í Eyfirðingum Stefáns Aðalsteinssonar segir, að Árni Guðmundsson hafi byggt upp, þegar hann gerðist húsmaður í Syðra-Tjarnakoti „eyðiból í Syðrakotslandi“ sem var Háagerði. Bendir það til þess, að þar hafi áður verið byggt; ef um er að ræða eyðiból hlýtur það sama ból einhvern tíma að hafa verið í byggð, en Háagerðis virðist hvorki getið í jarðatölum 1712 né 1847. Raunar er upphaf Háagerðis talið vera uppbygging Árna Guðmundssonar árið 1874. En kannski var Háagerði til í fyrndinni? Árni Guðmundsson þótti nokkuð sérstakur í háttum og um hann spunnust ýmsar skemmtilegar sögur. Meðal annars hafði hann tröllatrú á torfi til lækninga: Ef hann fékk gigt lamdi hann sig utan með torfuskækli. Jafnvel lungnabólgu taldi hann sig geta læknað með torfi. Eitt sinn þegar kona hans fékk lungnabólgu fór hann ofan í mýri og risti þar torfusnepil, sem hann lagði ofan á brjóst konunnar (Stefán Aðalsteinsson 2019:1660). Ekki fylgir sögunni hvernig til tókst en ekki mun Guðrúnu hafa orðið frekar meint af. Um Árna og Guðrúnu var ort árið 1867:

Árna mínum aflið fjár
ekki er reitt til byrða
Syðra-reynir karlinn knár
kotið vel að hirða

Geta ljóðin Guðrúnar
greina á Syðra-Koti
aldrað fljóð til umsjónar
engum stóð að baki.

Sem fyrr segir lést Guðrún tveimur árum áður en Árni settist að og byggði í Háagerði. Árin þar hafði Árni ráðskonu, Ásdísi Sigfúsdóttur og bjuggu þau í Háagerði til æviloka Árna, árið 1891.

Segir þá af Syðra-Tjarnakoti: Árið 1889 fluttust þangað þau Benedikt Jónsson frá Grýtu og María Jóhanna Jónsdóttir fædd í Möðrufelli í Hrafnagilshreppi. Árið 1908 eignuðust þau Syðri-Tjarnir og nýttu hana samhliða Syðra-Tjarnakoti. Bjuggu þau Benedikt og María hér til æviloka eða í hálfa öld, hann lést 1938 og hún 1939. Benedikt og María áttu þrjú börn; þau Jón Guðleif, Jóhann og Huldu Sigríði Eyjólfsdóttur en sú síðarnefnda var fósturdóttur þeirra. Á þriðja áratug 20. aldar tóku þeir Jón Guðleifur og Jóhann við jörðunum Syðri-Tjörnum og Háagerði. En hvað varð um Syðra-Tjarnakot? Jú, það fór í eyði og landið lagðist undir Háagerði. Þannig er Háagerði í raun Syðra-Tjarnakot undir öðru nafni. Þar byggði Jóhann einmitt nýtt íbúðarhús árið 1924 og stendur það enn. Um miðja öldina urðu enn vatnaskil í sögu þessara jarða, þegar Syðri-Tjarnir teljast fara í eyði árið 1953 og landið nytjað af Háagerði. Meðfylgjandi er skýringarmynd, sem greinarhöfundur rissaði upp til að átta sig betur á þessari breytingasögu jarðanna undir Syðri-Tjörnum. Árið 1999 var þessi „flækjusaga“ einfölduð á þann hátt, að Háagerði og Syðri-Tjarnir voru sameinaðar undir síðarnefnda nafninu. Fyrir mörgum er íbúðarhúsið á Syðri-Tjörnum eflaust alltaf Háagerði og ekkert annað!

Nýja íbúðarhúsið 1924

Háagerði, eða íbúðarhúsið á Syðri-Tjörnum er einlyft steinsteypuhús með háu risi og stendur á lágum grunni og snýr meginhlutinn, sá elsti, norður-suður. Að vestan er útbygging með háu risi, nánast jafn há meginhúsinu en smærri viðbygging, inngönguskúr að austan. Einfaldir þverpóstar eru í flestum gluggum, stórir margskiptir gluggar í vesturviðbyggingu, veggir klæddir svokölluðum steníplötum og stallað bárujárn á þaki. Grunnflötur miðhluta (elsta hluta hússins) mælist af loftmyndum nærri 8x6,5m, viðbygging að vestan um 6x5m og forstofubygging um 3,5x3m.

Sem fyrr segir reisti húsið Jóhann Benediktsson er hann tók við búskap Syðra-Tjarnakots af föður sínum árið 1924. Ekki liggur fyrir hver hönnuður hússins er en í því samhengi leyfir greinarhöfundur sér hér getgátur: Í því samhengi má nefna annan Jóhann og sá var Franklín Kristjánsson, frá Litlu-Hámundarstöðum á Árskógsströnd. Hann hafði numið trésmíði á Akureyri en hélt árið 1908 til Noregs, þar sem hann m.a. nam húsagerðarlist við Kongelig Norske Kunst og Handverksskole. Þar mun hann hafa lokið prófi árið 1914 og hélt þá heim, þar sem hann tók til starfa sem byggingarráðunautur hjá Búnaðarsambandinu. Var hann þar sérlegur ráðgjafi og leiðbeinandi bænda við byggingu steinhúsa (sbr. Pétur H. Ármannsson 2020:108). Þá teiknaði Sveinbjörn Jónsson, löngum kenndur við Ofnasmiðjuna, þó nokkur steinhús í sveitunum kringum Akureyri á þriðja áratug 20. aldar, m.a. íbúðarhúsið á næsta bæ norðan við, Ytri-Tjörnum.

Jóhann Benediktsson var fæddur á Syðri-Tjörnum árið 1892 en þangað fluttust foreldrar hans þremur árum fyrr og eignuðust síðar báðar jarðirnar, Syðri-Tjarnir og kotið. Háagerði lá alla tíð undir móðurjörðina, enda húsmennskubýli, sem lítil landnot hafði. Raunar mun upprunalegi Háagerðisbær Árna Guðmundssonar hafa staðið sunnan við lækinn, þ.e. í landi Syðri-Tjarna en Jóhann flutt bæinn er hann byggði nýja íbúðarhúsið. Í nýja íbúðarhúsið fluttist Jóhann, ásamt foreldrum sínum, og hóf að nytja Syðra-Tjarnakotsjörðina undir nafni Háagerðis. Í febrúar árið 1925 var hinu nýreista Háagerðishúsi, sem þar er kallað Syðra-Tjarnakot (Háagerði innan sviga) lýst í úttektarbók Öngulsstaðahrepps, á þennan veg (orð- og stafrétt):

Íbúðarhús bygt 1924. Stærð 12x10 al. Hæð frá gólfi að lofti tæpar 4 al. Á þessari hæð eru 4 herbergi alþiljuð og forstofa. Sex gluggar fimm hurðir skrálæstar, 2 stigar og múrpípa. Veggir allir úr steinsteypu, þiljað innan á með panel og tróð á milli. Kjallari undir öllu húsinu, steinsteyptur, og sömul. skilrúm yfir hann að innan. Reykpípa frá kjallarabotni og uppúr húsinu. Yfir norðurhelmingi kjallara er steinsteypt loft. Tvennar útidyr. Á lofti er alt óskift. Sinn sexrúðu gluggi er á hvorum stafni. Innan á sperrur er þiljað innan með heilum borðum, torf á milli sperra og langbanda og járnþak yfir. Porthæð 1 al. (Hallgrímur Hallgrímsson og Jóhann Helgason 1925: 517).

Það kemur ekki fram í þessari lýsingu, enda mögulegt, að húsið hafi ekki að fullu verið komið í gagnið (sums staðar er það sagt byggt 1925), að kjallari hússins þjónaði sem fjós. Var það raunar ekkert einsdæmi að fjós væru höfð í kjallara steinhúsa enda hafði nábýli við dýrin tíðkast frá fornu fari í torfbæjunum og raunar víða í heiminum. Einhvern tíma í fyrndinni gerðu menn sér nefnilega grein fyrir því, að húsdýr eru spendýr með heitt blóð og mörg saman gefa þau frá sér ágætis varma, sem nýst geta til að hita upp vistarverur. Hefur þetta eflaust verið kærkomið í nýju steinhúsunum en þau þóttu mörg hver köld, samanborið við torfbæina. Grípum niður í brunabótamatslýsingu á Háagerðishúsinu frá 1934. Þar kemur fram, að húsið sé 7,5x6,4m að grunnfleti, 7 metra hátt og útveggir úr steinsteypu, sem og skilrúm kringum fjós í kjallara og loft yfir því en allir aðrir veggir, skilrúm, loft og gólf úr timbri. Það var ekki fyrr en töluvert síðar, að almennt tíðkaðist að steypa innveggi og milliloft. Þar kemur fram, að fjósið í kjallaranum sé með fimm básum. En fimm kýr dugðu auðvitað ekki til að hita upp allt húsið, það var búið kolaofni í stofu og eldavél í eldhúsi (sbr. Björn Jóhannsson 1934, án bls.) Ekki er þess getið, að rafmagn eða aðrar lagnir séu í húsinu árið 1934.

En saga húsa er auðvitað líka saga íbúa þeirra og víkjum því að þeim: Vorið 1926 kvæntist Jóhann, Freygerði Benediktsdóttur, sem fædd var á aðfangadag jóla árið 1889 á Bakka í Fnjóskadal. Bjuggu þau hér allan sinn aldur, Jóhann dvaldi síðustu æviárin á Kristnesi, en hann lést árið 1966 og Freygerður 1974. Tvö börn þeirra, Benedikt (1927-2010) og María (1929-2009) stunduðu búskap ásamt þeim og tóku við honum og bjuggu hér fram undir lok 20. aldar. Benedikt var löngum skráður bóndi á Syðri-Tjörnum en alltaf búsettur í Háagerðishúsinu.

Háagerði í Byggðum Eyjafjarðar

Árið 1970 er Freygerður eigandi jarðarinnar og „ábúandi sem ekkja“ frá 1966. Börn hennar Benedikt og María áttu þar einnig heima og er Benedikt skráður bóndi á Syðri-Tjörnum. Þar er þó ekkert íbúðarhús. Í Háagerði eru eftirtaldar byggingar: Íbúðarhús 2 hæðir og kjallari, 240 m³, fjós fyrir 28 kýr, hlaða, hesthús og geymsla (stærðar ekki getið) og byggingarnar „að mestu“ úr steinsteypu. Túnstærð er rúmir 18 hektarar og töðufengur um 500 hestar. Bústofninn telur alls 20 nautgripi og fjögur hross en engar kindur; þær voru skráðar til heimilis á Syðri-Tjörnum og voru 64 að tölu. Á Syðri-Tjörnum voru fjárhús fyrir 70 fjár, hlaðin úr hraunsteypu, hlaða úr steini og járni auk verkfærageymslu úr timbri. Benedikt Jóhannsson var skráður fyrir búskap á Syðri-Tjörnum en búsettur í Háagerði. Tún Syðri-Tjarna voru 9 hektarar og gáfu af sér 400 hesta af heyi (sbr. Ármann Dalmannsson, Eggert Davíðsson, Sveinn Jónsson 1973: 378-379). Þess má geta, að hestur af heyi, merkir nokkurn veginn „hestsburður“ og er eitthvað nærri 100 kílógrömmum. 400 hestar eru því um 40 tonn sem gæti jafngilt um 60-80 heyrúllum.

Árið 1990 eru ábúendur Háagerðis þau María og Benedikt Jóhannsbörn og eru þau eigendur jarðarinnar ásamt tveimur systkinum sínum, þeim Jóni Aðalsteini og Guðrúnu Kristjönu sem búsett eru á Akureyri. Byggingar eru auk íbúðarhússins, sem sagt er 127 fermetrar, 28 bása fjós byggt 1957, hesthús byggt 1949, 41 m², hlaða byggð 1947, 200 rúmmetrar og geymslur byggðar 1947 og 1980 alls 74 m². Þá er talinn upp húsakostur Syðri-Tjarna, sem talin er undir Háagerði: Fjárhús byggð 1967 fyrir 70 kindur, hlöður byggðar 1947 og 1980 samtals 329 rúmmetrar, geymsla byggð 1923, 39m², vélageymsla byggð 1975, 82 m². Bústofninn árið 1990 taldi 11 geldneyti, 10 fjár og sex hross taldi og ræktað land var 18,5 hektarar og aðgreint sem 13,9 ha. í Háagerði og 4,6 ha., á Syðri-Tjörnum (sbr. Guðmundur Páll Steindórsson, Jóhannes Sigvaldason, Kristján Sigfússon 1993: 996-997). Árið 1996 fluttust þau María og Benedikt héðan og síðustu árin voru þau búsett í raðhúsaíbúð í Drekagili 20, en greinarhöfundur átti heima norðar í sama húsi, nánar tiltekið í Drekagili 24, árin 2002 til 2006. Er greinarhöfundi sérstaklega minnisstætt, að allan ársins hring, fóru þau Benedikt og María saman í morgungöngu, líkast til alltaf sömu leið þar sem þau stefndu í suðurátt. Var þetta ætíð í fyrstu morgunskímu og raunar vel fyrir hana í svartasta skammdeginu (um svipað leyti og greinarhöfundur hélt til skóla). Líklega féll ekki einn einasti dagur niður hjá þeim í göngu þessari. Minnist greinarhöfundur þess, að hafa farið á stjá þegar úti geisuðu hinir alverstu hríðarbyljir og litið út um glugga og séð móta fyrir þeim á göngu sinni: Alltaf á sínum jafna hraða enda þótt kafsnjór væri og ekki sæi milli húsa, Benedikt oft aðeins á undan Maríu. Hefur þetta eflaust verið vani frá fyrri tíð; í sveit er ekki spurt að því hvernig viðrar þegar sinna þarf skepnum í húsum.

Árið 1996 eignuðust og fluttu í Háagerði þau Gylfi Ketilsson frá Finnastöðum og Halla Ragnheiður Gunnlaugsdóttir frá Atlastöðum í Svarfaðardal. Þau stóðu fyrir miklum endurbótum á húsakostinum, byggðu m.a. við íbúðarhúsið (skv. Byggðum Eyjafjarðar er viðbyggingin frá 1997) og jörðinni. Þau tóku og aftur upp Syðri-Tjarnanafnið á jörðinni, en seldu þann hluta landsins sem tilheyrði Háagerði og lá ofan vegar. Það land ber enn Háagerðisnafnið í bókum Fasteignaskrár. Árið 2010 voru þau Gylfi og Halla hér búsett og bústofn þeirra taldi 23 fjár og 32 alifugla. Byggingar voru þær sömu og árið 1990 (sbr. Guðmundur Páll Steindórsson, Jóhann Ólafur Halldórsson og Valdimar Gunnarsson 2013: 540).

Háagerði, eða íbúðarhúsið á Syðri-Tjörnum er látlaust og skemmtilegt hús og í mjög góðri hirðu, enda hefur það hlotið töluverðar endurbætur á síðustu áratugum. Þá hefur það líkast alla tíð hlotið gott viðhald. Vel hefur tekist til með viðbyggingar sem eru í góðu samræmi við upprunalegt útlit hússins, sem enn fær að njóta sín til fulls. Svo vill til, að hefði Jóhann Benediktsson verið aðeins ári fyrr í húsbyggingunni, hefði húsið hlotið ævarandi aldursfriðun öld síðar, en hún miðast við byggingarárið 1923. En burtséð frá aldursfriðunarákvæðum hlýtur varðveislugildi hússins að vera þó nokkuð, m.a. sem eitt af elstu steinhúsum Eyjafjarðarsveitar. Húsið og umhverfi þess eru til mikillar prýði og njóta bæjarhúsin sín vel hvort sem horft er ofan frá af Eyjafjarðarbraut eystri eða yfir Eyjafjarðará frá vesturbakkanum. Þá er saga jarðarinnar, hvað varðar skiptingu og nafnabreytingar (Syðri-Tjarnir, Syðra-Tjarnakot, Háagerði og svo aftur Syðri-Tjarnir) einnig nokkuð sérstök, þó ekki sé endilega um einsdæmi að ræða. Þess má líka geta, að á kortum Fasteignaskrár má finna allt í senn, Syðri-Tjarnir, sem er íbúðarhúsið og næsta umhverfi þess, rúmir 5 hektarar, Syðra-Tjarnarkot, sem er 44 hektara landspilda úr brekkunum og niður á bakka Eyjafjarðarár og Háagerði, sem er land Háagerðisjarðarinnar sem liggur ofan Eyjafjarðarbrautar (stærð óskráð en ræktun á tæpum 11 hekturum).

Meðfylgjandi myndir eru teknar 24. júlí 2026.

Heimildir:

Ármann Dalmannsson, Eggert Davíðsson, Sveinn Jónsson. 1973. Byggðir Eyjafjarðar II. bindi Akureyri: Búnaðarsamband Eyjafjarðarsveitar.

Björn Jóhannsson. 1934. Brunavirðingar húsa í Öngulsstaðahreppi. Handskrifuð minnisbók, varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri (ekki aðgengileg á vef). Hskj.Ak. H12-41.

Guðmundur Páll Steindórsson, Jóhannes Sigvaldason, Kristján Sigfússon. 1993. Byggðir Eyjafjarðar 1990. Akureyri: Búnaðarsamband Eyjafjarðar.

Guðmundur Páll Steindórsson, Jóhann Ólafur Halldórsson og Valdimar Gunnarsson. 2013. Byggðir Eyjafjarðar 2010. Akureyri: Búnaðarsamband Eyjafjarðar.

Hallgrímur Hallgrímsson og Jóhann Helgason. 1925. Skýrsla um virðingar á húsum og fleiru er byggt hefur verið eftir 1917 í Öngulstaðahreppi. Í Úttektabók Öngulstaðahrepps 1893-1927. Bls. 530-548. Varðveitt á Héraðsskjalsafninu á Akureyri. HsksjAk. H12/12. Aðgengilegt á vef safnsins: https://issuu.com/heradsskjalasafnakureyri/docs/h12_12_uttektabok_1893_1927?fr=sNzUzNDQzODI5ODU

Pétur H. Ármannsson. 2020. Guðjón Samúelsson húsameistari. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag.

Stefán Aðalsteinsson. 2019. Eyfirðingar framan Glerár og Varðgjár. Akureyri: Sögufélag Eyfirðinga. Bernharð Haraldsson, Birgir Þórðarson, Haukur Ágústsson og Kristján Sigfússon skipuðu ritnefnd og bjuggu til prentunar.