Hús dagsins: Oddeyrargata 26 (100 ára hús I)

Fyrir 100 árum síðan, þann 10. apríl, sem vill svo til, að er 100. dagur ársins, hélt Bygginganefnd Akureyrar sinn 583. fund. Fyrsta málið var eftirfarandi: Framlagt erindi frá Þorsteini Davíðssyni garfara, dags. 10. þ.m. þar sem hann fer fram á að fá leigða lóð við Oddeyrargötu næst sunnan við fyrirhugaða þvergötu upp frá húsi Einars J. Reynis. Nefndin leggur til að umsækjenda verði leigð lóð eftir nánari útmælingu. Fái umsækjandi lóðina fer hann þess á leit að mega reisa á henni steinsteypt íbúðarhús einlyft á háum kjallara með kvisti, að ummáli 8,5x8,5mtr. Nefndin veitir leyfi til umbeðinnar byggingar samkv. meðf. uppdrætti (Bygg.nefnd Ak. 1926: nr. 583).

Fyrirhuguð þvergata var og er að sjálfsögðu Hamarstígur en þar risu ekki hús fyrr en árið 1930. Hús Einars J. Reynis er Oddeyrargata 17, sem reist var árið 1920. Þorsteinn var titlaður garfari en það mun vera sama og sútari. Teikningar að húsinu, hinn framlagða uppdrátt, gerði Tryggvi Jónatansson múrarameistari.

Oddeyrargata 26 stendur á suðurhorni Oddeyrargötu og Hamarstígs. Það er einlyft steinhús á kjallara með háu risi og stórum hornkvisti og bogadregnu útskoti með lauklaga þaki (sk. Karnap) neðan við kvistinn. Inngangur er á suðurstafni og á bakhlið en einnig á kjallara norðan þ.e. Hamarstígsmegin. Bárujárn er á þaki en einfaldir póstar í gluggum. Húsið er nokkuð skreytt m.a. með múrhleðslumunstri á hornum og steypta ramma yfir gluggum (e.t.v. mætti kalla svona gluggaumbúnað „augabrúnir”). Af upprunalegum teikningum hússins má ráða, að þar hafi í upphafi verið þrjár íbúðir, á hverri hæð er a.m.k. eldhús. Það rímar ágætlega við þá staðreynd, að fyrstu árin búa þarna yfirleitt þrjár fjölskyldur. Miðað við teikningar virðist húsið að mestu óbreytt frá upphafi, nema hvað gluggapóstum hefur verið breytt og teikningarnar sýna skífuklæðningu á þaki.

Sem fyrr segir var byggingarleyfið fyrir húsinu afgreitt þann 10. apríl 1926 og fimm mánuðum síðar var húsið full risið; þann 7. september sama ár er húsið metið til brunabóta. Er því lýst sem hér segir:

Íbúðarhús, ein hæð með porti, kvisti, háu risi og á háum kjallara. Á gólfi við framhlið 2 stofur og forstofa, við bakhlið ein stofa, eldhús, baðherbergi og forstofa.

Á lofti 3 stofur, eldhús og salerni. Í kjallara 2 stofur, eldhús, 3 geymsluherbergi og salerni. 1 reykháfur. Vatns – skólp – og rafleiðslur. Miðstöðvarhitun með vatni. Útveggir úr steinsteypu, þak pappaklætt timburþak. 3 eldavélar, 1 ofn tengdur miðstöð (Brunabótafélag Íslands 1926: nr.175).

Húsið hefur með öðrum orðum verið búið öllum þeim helstu nútímaþægindum, sem héldu innreið sína með 20. öldinni. Það má heita nokkuð vel í lagt, að salerni sé uppi á lofti, á þessum árum voru oftast nær eitt salerni í húsum og þau staðsett í kjallara. (Vatnssalerni voru raunar ekki í hverju húsi árið 1926).

Þorsteinn Davíðsson var fæddur á Hallgilsstöðum í Fnjóskadal árið 1899. Hann nam búfræði á Hvanneyri og lauk þar prófi 1919 og lærði skinnaverkun og sútun í Bandaríkjunum og Þýskalandi á árunum 1927 til 1930. Þorsteinn var yfir Gæruverksmiðju SíS frá 1923 til 1935, að undanskildum árunum, sem hann dvaldi erlendis og stýrði Skinnaverksmiðju Iðunnar frá 1935 til 1968 og samtímis skóvinnustofu Iðunnar til 1948. Hann vann við sútun til ársins 1981 en þá var hann orðinn 82 ára. Langur starfsaldur var alls ekki óalgengur í verksmiðjum SíS. Framangreindar verksmiðjur heyra fyrir löngu sögunni til og öll sú mikla saga, sem átti sér stað m.a. á Gleráreyrum drjúgan hluta 20. aldar. (Það er dálítið merkilegt að hugsa til þess, að fyrir meira en hálfri öld hafi bærinn verið nokkurn veginn sjálfbær með nánast alla skapaða hluti og framleiðslu, á meðan nú eru sömu, nánast allir skapaðir hlutir, annað hvort innfluttir eða pantaðir frá Höfuðborgarsvæðinu. En það þýðir lítið að amast við þróuninni og nútímanum). Þorsteinn Davíðsson var einnig mikilvirkur í starfi Skógræktarfélags Eyfirðinga, m.a. á Vöglum og í Kjarna og skógarvörður var hann á fyrrnefnda staðnum á sumrin á 4, áratug 20. aldar. (Á þeim tíma var ekkert til sem hét skógur í Kjarna). Þorsteinn var kvæntur Þóru Guðmundsdóttur (1904-1957).

Þorsteinn og Þóra voru líkast til aldrei búsett hér, heldur leigðu það út. Fyrsta árið eru skráð hér í fyrsta lagi þau Jón Ó. Finnbogason bankaritari og Björg Ísaksdóttir og uppkomin dóttir þeirra, Borghildur. Þau voru að austan, hann fæddur á Vopnafirði og hún í Breiðdal og höfðu m.a. búið á Reyðarfirði, þar sem Borghildur var fædd. Annar bankaritari, Kristján Karlsson, var búsettur hér, og kona hans Vilhelmína Vilhelmsdóttir. Upprunaslóða þeirra er ekki getið í manntalinu. Þá eru hér til heimilis Kristján Benediktsson trésmiður og Jónasína Helgadóttir en þau voru sveitungar Þorsteins Davíðssonar úr Fnjóskadalnum, hann frá Vöglum en hún Hróarsstöðum. Þá voru, í sömu íbúð, búsett foreldrar Jónasínu, þau Helgi Sigurðsson og Arnþrúður Árnadóttir.

Á meðal leigjenda árið 1928 er Sigfús Elíasson (1896-1972), rakari frá Fremri-Uppsölum í Selárdal og kona hans Bergljót Sigrún Þórarinsdóttir, frá Grund í Fljótsdal. Ári síðar er Sigfús orðinn eigandi hálfs hússins á móti Þorvaldi Guðjónssyni, trésmiði frá Kálfagerði í Saurbæjarhreppi. Árið 1932 er Sigfús einn eigandi hússins en ári síðar eignast Bernharð Stefánsson, bankastjóri og alþingismaður frá Þverá í Öxnadal húsið. Hann er hér búsettur ásamt konu sinni, Hrefnu Guðmundsdóttur frá Þúfnavöllum í Hörgárdal og þremur börnum þeirra. Bernharð sat á Alþingi fyrir Framsóknarflokkinn í ein 36 ár, frá 1923 til 1959 og gegndi hann m.a. embætti forseta efri deildar þingsins og embætti varaforseta sameinaðs þings á þingferlinum. Um 1940 eignast Júlíus Ingimarsson bílstjóri frá Litla-Hóli í Hrafnagilshreppi húsið og er hann skráður eigandi í manntali 1954. Árið 1976 er húsið auglýst til sölu í dagblöðum og hefur það eflaust skipt um eigendur og íbúa þó nokkrum sinnum síðastliðna hálfa öld, líkt og hálfu öldina þar á undan. Lengst af virðast þrjár íbúðir hafa verið í húsinu. Það er í sjálfu sér áhugaverð spurning, með 100 ára hús, hversu margir skyldu hafa alið þar manninn í lengri eða skemmri tíma? Þessari spurningu er alls ekki auðsvarað en það er þó möguleiki með því að telja saman öll manntöl og íbúaskrár síðustu 100 ára. Í tilfelli Oddeyrargötu 26 skiptir þessi fjöldi eflaust fleiri hundruðum en svo eru hús, sem hafa verið í eigu og ábúð sömu fjölskyldna áratugum saman, jafnvel í meira en öld. Slíkt er ekki óalgengt t.d. við Aðalstræti í Innbænum.

Fólk kemur og fer en eftir standa húsin – nema ef ske kynni að þau þurfi nauðsynlega að víkja fyrir margra hæða ferköntuðum turnum! Stundum má rekja söguna gegnum viðbyggingar og ýmsar breytingar á húsunum sem til hafa komið vegna íbúafjölda og aukinna krafna um rými. Svo segir ástand húsanna oft til um, hvernig viðhaldi hefur verið sinnt gegnum tíðina. Oddeyrargata 26 er nokkurn veginn óbreytt að ytra byrði frá upphaflegri gerð og hefur líkast alla tíð hlotið gott viðhald.

Húsið er mjög skrautlegt, útskotið á framhlið og hleðslumunstur á hornum gefa því sérstakan svip. Húsið er nú einbýlishús skv. Fasteignaskrá. Það er í mjög góðri hirðu, var málað og lítur vel út. Það sómir sér vel á horninu, enda lítur það vel út á alla kanta.

Lóðin er einnig vel hirt og gróin birki- og reynitrjám og á mörkum hennar snyrtilegur stein- og járnveggur sem setur ekki síður skemmtilegan svip á umhverfið. Í Húsakönnun 2015 hlýtur húsið miðlungs varðveislugildi með umsögninni: Reisulegt klassískt hús sem sómir sér vel í götumyndinni. Það er hluti af röð klassískra húsa sem saman hafa varðveislugildi (Akureyrarbær, Teiknistofa, Gylfi Guðjónsson ofl. 2015: 207).

Heimildir

Akureyrarbær og Teiknistofa Arkitekta, Gylfi Guðjónsson og félagar. 2015. Norðurbrekkan, neðri hluti. Húsakönnun. Pdf-útgáfa aðgengileg á slóðinni

https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_149.pdf

Brunabótafélag Íslands. 1929. Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1922-1929. Varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: https://issuu.com/heradsskjalasafnakureyri/docs/f117_3_virdingabok_1922_1929?fr=sMTZmNDQzODI5ODU Hskj.Ak. F-117/3.

Bygginganefnd Akureyrar. Fundargerðir 1921-30. Fundur nr. 583, 10. apríl 1926. Óprentað, óútgefið; varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: https://www.herak.is/is/skjalavefur/sveitarfelog/akureyrarbaer-1/gjordabaekur