Haldið á brattann

FERÐAFÉLAG AKUREYRAR 90 ÁRA

Um gerð Vatnahjallavegar og
byggingu skála FFA við Laugafell

Í Ferðum árið 1950 birtist áhugaverð grein eftir Þorstein Þorsteinsson, sem var lengi framkvæmdastjóri Ferðafélags Akureyrar og mikill frumkvöðull á sviði ferðamála. Greinin fjallaði um vegamál og nýtingu hálendisvega fyrir ferðamennsku og aðkomu FFA að þeim málum. Þegar þetta var ritað hafði hálendið opnast upp fyrir almenning og í greininni var það nefnt sem leikvangur þjóðarinnar að nokkru leyti. Viðhorfin til hálendisins voru sem sagt að breytast. Nokkur ár voru liðin frá lokum seinni heimstyrjaldar og þá bárust til Íslands aldrifsbílar sem hentuðu afa vel til hálendisferða, s.s. Willys jeppar, Dodge Weapon (Vípon trukkar) og GMC tíu hjóla trukkar. Ferðafélagið átti meira að segja sjálft Vípon trukk í einhver ár og allar þessar tegundir bíla voru notaðar í ferðir hjá félaginu og í vinnu fyrir það. Meðfylgjandi eru nokkrar skemmtilegar myndir frá árunum eftir seinni heimstyrjöld þegar þessi bílabylting átti sér stað og mikið var ferðast um hálendið á þessum bílum.

Sigurjón Rist, sem seinna varð landskunnur sem vatnamælingamaður við Dodge trukk FFA í ferð um Ódáðahraun. Mynd úr safni FFA.

Eins og margir vita þá liggur leiðin upp á Sprengisand frá mið-Norðurlandi upp úr Skagafirði, Eyjafjarðardal og Bárðardal. Af þessum þremur er leiðin úr Bárðardal auðveldust en er lengst frá Akureyri, höfuðstað Norðurlands. Styst er frá Akureyri að fara upp úr Eyjafirði og kemur það fram í grein dagsins að Ferðafélag Akureyrar hafði ákveðið fyrir sitt leyti að veðja á þá leið og fara um Vatnahjalla upp á hálendið, þ.e. leggja á brattann eins og greinin heitir. Fjöllin kringum Eyjafjörð eru afar há og brött og því erfiður farartálmi. Engin auðveld leið er úr Eyjafirðinum upp á hálendisbrúnina og inn á Sprengisand. Það á vissulega við um Vatnahjallaveginn að hann var erfið leið upp á hálendið.

Félagar í FFA höfðu, þegar þarna kom við sögu árið 1949, líklega unnið öll sumur í tíu ár í sjálfboðavinnu við að gera akfæran Vatnahjallaveginn upp úr Eyjafirði og í Laugafell. Árið 1948 var fyrsti alvöru skáli Ferðafélags Akureyrar, Laugafell, reistur. Nýttist Vatnahjallavegurinn til að flytja efni í húsið á staðinn og til ferða þangað allra fyrstu árin eftir að Laugafellsskálinn var reistur. Eins og fram kemur í grein Þorsteins var vegagerðin greinilega gríðarleg vinna með handverkfærum og þeim takmörkuðu tækjum sem þá voru í boði.

Vatnahjallavegurinn var hins vegar fljótlega aflagður og ófær. Síðar var valið að aka upp á Hólafjall og þaðan inn á Sprengisand. Loks var gerður vegur upp úr Eyjafjarðardal og er það leið sem opnast stundum ekki fyrr en þegar vel er liðið á sumarið.

Hjalti Jóhannesson er í ritnefnd Ferða og í afmælisnefnd vegna 90 ára afmælis Ferðafélags Akureyrar.

En gefum Þorsteini orðið:

Haldið á brattann

(Erindi Þ. Þ., flutt á skemmtifundi F. F. A. 4. nóv. 1949.)

Ég hefi verið beðinn að segja frá vegagerð og húsbyggingum Ferðafélags Akureyrar. Í því sambandi virðist mér við eiga að minna á „Fjallvegafélagið“, sem á sínum tíma átti áhuga og áræði til að hefja vegabætur á mörgum fjallaleiðum.

Fyrir rúmlega 120 árum var Bjarni Thorarensen, skáld, sýslumaður í Árnessýslu. Hann fékk þá héraðsbúa sína tilað ryðja veg um Ólafsskarð á Hellisheiði. Stuttu síðar hóf hann máls á því í samkvæmi, að Árnesingar og Borgfirðingar ættu að ryðja veg yfir Kaldadal. En það mætti einhverjum andmælum, svo að ekki varð af því. Þó lét Bjarni ekki málið falla niður, því að sumarið 1830 kaupir hann menn fyrir sína peninga til að ryðja veg um Skúlaskeið á Kaldadal. Þessi framkvæmd vakti athygli, og tveir sýslumenn að norðan þökkuðu opinberlega þessa vegabót fyrir hönd sýslubúa sinna.

Þann 28. jan. 1831 senda þeir Bjarni Thorarensen og Þorgrímur Tómasson á Bessastöðum út boðsbréf um stofnun félags til að gera vegabætur á fjallvegum. Var því vel tekið og fundur haldinn um málið 22. marz og stofnað Fjallvegafélag í þeim tilgangi að ryðja fjallvegi, fjölga vörðum á vetrarleiðum og byggja sæluhús.

Sumarið 1831 er byrjað á ruðningi frá Surtshelli um Stórasand, einnig á Holtavörðuheiði, þar hlaðnar 100 vörður og byggt sæluhús. Næstu þrjú sumur var haldið áfram vegabótum, og unnið á nokkrum fleiri stöðum, bæði fyrir fjárframlög félagsmanna og gjafir. En þær bárust meðal annars frá Danmörk í marz 1834, frá konungi og fleirum.

Séra Jón Jónsson á Finnastöðum tók við fjártillögum í Eyjafirði, og fyrir þau var vinna hafin á Vatnahjallavegi sumarið 1832. Var þá ruddur kaflinn af fjallsbrún, við botn Hafrárdals, suður móts við norðurenda Urðarvatna, og hlaðnar 22 vörður. Næsta sumar var leiðin vörðuð, að minnsta kosti vestur að jökulsá.

Sumarið 1833 flutti Bjarni Thorarensen að Möðruvöllum í Hörgárdal; er sagt að hann hafi fljótlega farið suður á Vatnahjalla og skýrt vörðuna á fjallsbrúninni „Sankti-Pétur“. Sést þessi varða neðan úr dalnum, og er nafnið vel þekkt í Eyjafirði.

Frá því að sagnir lýsa blómaskeiði Fjallvegafélagsins, líða svo um 40 ár, þar til 1875 að Jón Sigurðsson á Gautlöndum flytur á Alþingi þýðingarmikið frumvarp að vegalögum og fær það samþykkt. Þá er vegum skipt í fjallvegi, sýsluvegi og hreppavegi. Skyldi landssjóður kosta fjallvegi að öllu. Með því var lagður nýr grundvöllur að árlegum framkvæmdum til að auðvelda samgöngur milli héraða. Því eldri tilskipanir voru jafnan á þá leið, að verkfærir menn (20-60 ára) skyldu leggja fram vinnu eða gjald til vegagerða. Er talið, að þær skipanir hafi víða borið lítinn árangur, og það, sem unnið var, hafi aðallega verið við sveitavegi. Enda var ákvæðið um vinnuframlag verkfærra manna látið haldast varðandi hreppavegi.

Þegar Ferðafélag Íslands er stofnað 1927, þá verður hlutverk fjallveganna ekki aðeins að vera samgönguæðar milli byggða, heldur eru þeir einnig nauðsynlegir því menningarstarfi að kynna landið, og meðal annars kynna hin ýmsu undraverðu náttúrufyrirbrigði, sem öræfin geyma. Þá var einnig farið að líta á það sem framtíðar- og menningarmál, að hálendið yrði að nokkru leikvangur þjóðarinnar. Um sama leyti eru óskir fólksins um farartæki að breytast. Þeim fækkar, sem biðja um hesta, hinum fjölgar ört, sem kjósa bílana. Það varð augljós þörf bílvega upp á hálendið og sæluhús á ýmsum stöðum. Ferðafélag Íslands byggir sitt fyrsta sæluhús 1930, í Hvítárnesi. Á sama tíma fær það ríkið til að hefja vegagerð frá Gullfossi áleiðis þangað. En 1937 er kominn vegur upp Ársskarð í Kerlingarfjöllum og þar byggt sæluhús. 1938 er akfært norður um Kjöl að Hveravöllurn og þar byggt sæluhús, hitað með hveravatni. Alls hefur félagið byggt sex sæluhús og keypt setuliðsskála á Kaldadal; auk þess hafa Fjallamenn (deild F. F. Í.) byggt tvo fjallaskála.

Þegar Ferðafélag Akureyrar er stofnað 1936 og farið er að athuga um óbyggðaleiðir fyrir stóra hópa og almenning, þá er bíllinn orðinn aðalfarartækið, svo við það varð að miða leiðir og vegabætur. Það varð augljós nauðsyn að finna greiðfærar leiðir - ef til væru -, annars gera þær leiðir greiðfærar, sem bezt þættu henta fyrirhuguðum ferðalögum, og byggja sæluhús þar, sem þeirra yrði mest þörf, vegna væntanlegrar umferðar.

Þegar félagið ætlaði að hefja framkvæmdir í vega- og húsbyggingamálum öræfanna, og að því átti að stuðla, að sem flestir nyti sem bezt þeirra margháttuðu áhrifa, sem ýmsir innlendir og útlendir ferðamenn hafa rómað landið okkar fyrir, var eðlilegt, að aðstaða Akureyrar kæmi til álita. Akureyri var ekki aðeins heimili þess félags sem ætlaði að beita sér fyrir þessum málum. Akureyri var lang fjölmennasti staðurinn á Norðurlandi, mesti skólabærinn, og því sóttur og setinn af fjölda skólafólks, talinn af mörgum fegursti bærinn á Norðurlandi og álitlegasti ferðamannabærinn. Af þessu var líklegt, að straumar ferðafólks - þess, er um Norðurland kynni að ferðast - yrðu mestir að og frá Akureyri.

Um leið og verið var að skyggnast eftir leiðum upp á hálendið og um það, var einnig athugað, hvar reisa skyldi fyrsta sæluhús félagsins. Varð fljótt samkomulag um að reisa það við heitu laugarnar norðan við Laugafell. Fyrir fjallaheimili voru heitu lækirnir mikils virði - bæði inni og úti. En þó mælti það miklu meira með staðnum, að hann er á krossgötum. Þaðan er um margar leiðir að velja. En þá kom spurningin: Hvar átti ökuleiðin að liggja?

Upp frá ýmsum sveitum er landslagið hagstæðara fyrir akvegi, en suður frá Eyjafirði. Frá Mývatnssveit og Hólsfjallasveit t. d. fer landið smám saman hækkandi allt að Vatnajökli. Svo er einnig frá Rangárvöllum, norður á vatnaskil á Sprengisandi og norðan frá Blönduósi um Ásasveit suður á Kjöl.

Í Eyjafirði fer landið lítið hækkandi allt á byggðar enda. Litlu sunnar verður Eyjafjarðardalurinn þröngur og mjög ógreiðfær, en á báðar hliðar há fjöll með brattar brekkur og stórgrýtis urðir á fjallabrúnum.

Sumarið 1939 var leitað að leiðum upp úr Sölvadal, Þormóðsstaðadal, Eyjafjarðardal og Hafrárdal, og alls staðar voru augljósir erfiðleikar við vegagerð. Suður úr austanverðum Skagafirði þótti ekki fært, og suður um afdali Fnjóskadals litlu betra. Um Bárðardal er hallinn á landinu jafnari, en vegalengdin er miklu meiri en um Vatnahjalla. Það er auðvitað æskilegt að báðar þessar leiðir verði greiðfærar bílum, en til þess þarf að gera miklar vegabætur á báðum. Á Bárðardalsleiðinni er nauðsynlegt að brúa Mjóadalsá. Landið suður fyrir Íshólsdal er óslétt og grýtt. Einnig norðan og vestan við Kiðagilshnjúk og á ýmsum stöðum í Kiðagilsdrögum.

Frá Akureyri um Vatnahjalla að Laugafelli eru rúmlega 90 km, þar af 45 í byggð. Um Bárðardal eitthvað yfir 180 km, þar af 83 í byggð. Átti að fara langa krókinn, eða halda á brattann og reyna að gera styttri leiðina greiðfæra? Enn var stofnað til rannsóknarferðar. Sunnudagurinn 10. september 1939 heilsaði Eyjafirði með glampandi sólskini. Það var kátur hópur og vonglaður, sem þá leitaði að ökuleið upp úr Eyjafirði. Sveitin var að byrja að taka á sig blæbrigði haustsins. Sól og vindar böfðu í marga daga undirbúið komu gestanna, svo að allt liti sem bezt út. Neðan úr sveitinni mátti sjá Sánkti-Pétur á fjallsbrún vísa á leiðina.

Þegar ferðafólkið stóð á fjallinu, vestan við „Sánkti-Pétur“, á mörkum dals og hálendis, fengu djörfustu vonir þess vængi. Það var sannur sunnudagur - sólar dagur. Í norðri faldaði sveitin sunnudagsklæðum, en í suðri blánaði yfir Sprengisandi, til beggja hliða hans glampaði á fannhvíta jöklana og sýndist ekki langt til þeirra. Vegagerð um brekkurnar virtist alls ekki óvinnandi verk fyrir fjölmennt félag, og til þess eru félög að sýna í verki mátt samtakanna. Hér fékk Ferðafélag Akureyrar verk að vinna, sem hafa myndi mikla þýðingu fyrir landkynningu og ferðalög á íslandi.

Leiðin um Hafrárdal og Vatnahjalla var valin, af því að þar um er stytzt frá Akureyri að Laugafelli og stytzt frá byggð. Einnig af því að sú leið liggur ekki eins hátt og um fjöllin hjá Sölvadal og Þormóðsstaðadal. En gildi vega á þessum slóðum fer nokkuð eftir hæð þeirra, vegna leysinga snjóa og klaka.

Þann 7. október 1939 var hafin vegagerð suður frá Hólsgerði í Eyjafirði af mönnum frá Akureyri og fram-Eyjafirði. Ekkert fé var til, aðeins nokkur fyrirheit um hjálp. Menn komu til vinnunnar í frítímum urn helgar til þess að greiða götuna, fyrir sig og aðra, upp yfir fjallsbrún til öræfanna. Nokkrir gáfu bílferðir til mannflutninga og fáeinir,sem ekki gátu unnið sjálfir, gáfu peninga. Kom það sér líka vel, því að útgjöld urðu óhjákvæmilega fyrir verkfæri, bílavinnu o.fl.

Um haustið voru farnar fjórar vinnuferðir, unnar 820 vinnustundir, en að því loknu lagðar 26 krónur í sparisjóð. Þessum sjóði hafa borizt gjafir frá nokkrum velunnurum vegarins, og á síðari árum styrkur, sem vegamálastjóri ríkisins hefur útvegað, og sem hefur verið mjög mikils virði fyrir framgang málsins. Þessar tekjur hafa gert sjóðnum fært að standa straum af allra nauðsynlegustu útgjöldum vegarins.

Á hverju sumri hafa nokkrir hópar sjálfboðaliða farið til vegavinnu, svo nú er búið að fara 73 vinnuferðir og árlega ekið lengra og lengra. Sumarið 1940 var ekið í fyrsta sinn upp á Hælinn, 1941 upp fyrir miðjan Hafrárdal, 1942 upp á Tungnafjall og 1943 að Strangalækjardragi. Vorið 1944 kaupir F.F.A. lítinn Fordvörubíl. Eftir það er ekki alltaf spurt um vegi, heldur ekið það sem fært reyndist. Þann 5. ágúst var ekið suður um Vatnahjalla að Geldingsá, 19. ágúst suður undir Laugafell og svo suðaustur á vatnaskil milli Laugafellskvísla og Bergvatnskvíslar Þjórsár. Vorið 1945 var byggður skúr í Arnarstaðatungum. Þann 4. ágúst var ekið um Vatnahjalla suður að Fjórðungskvísl og norður í Bárðardal. En 18. ágúst suður að Laugafelli. Þann 3. ágúst 1946 var ekið um Vatnahjalla suðaustur í Tómasarhaga og norður um Bárðardal. 27. ágúst 1947 ekið sömu leið í Tómasarhaga, svo í Jökuldal og Eyvindarver. Þann 29. júlí 1948 var ekið um Vatnahjalla, Tómasarhaga, Jökuldal, Eyvindarver og suður að Tungnaá. Alls hafa um 30 bílar ekið um Vatnahjalla að Laugafelli og margir þeirra lengra. Einkum hefur verið ekið frá sæluhúsinu suðaustur um Sprengisand, og þaðan til ýmissa staða. Einnig eru bílslóðir frá húsinu suður yfir Laugafellið. En af Laugafelli er ágætt útsýni, og virðist greið leið áfram suður að Klakkskvísl. Skammt sunnan við húsið eru slóðir til vesturs ylir Laugafellskvíslina og Hnjúkskvíslina, svo suður vestan við Laugafellshnjúkinn. Er þá skammt að ganga á hnjúkinn. En þaðan hlýtur að vera sérstaklega gott útsýni.

Norðan Hofsjökuls eru slóðir eftir Reykvíkinga, sem komu á bílum frá Hveravöllum að Laugafelli á síðastliðnu sumri. Af þeirri slóð mun greiðfært norður á Goðdalaveg Skagfirðinga.

Þann 14. ágúst 1948 fór hópur manna frá Akureyri með byggingarefni suður að laugunum norðan við Laugafell. Þar á grasbala milli volgra lækja var reyst sæluhús og gert fokhelt. Þann 28 s. m. var önnur ferð farin þangað, þá lagt gólf og unnið ýmislegt fleira. Húsið er 24 fet á lengd og 14 fet á breidd, skipt í anddyri, eldhús og sal. í rishæð er svefnloft. Ýmislegt er eftir að gera við húsið, meðal annars að leiða í það heitt vatn til upphitunar. Heitu lækirnir eru þrír; er miðlækurinn ætlaður til upphitunar, en í yzta lækinn er komið ker; á þar að vera baðstaður, en norðan við lækinn er gróin brekka og vel fallinn staður til sólbaðs.

Að lokum vil ég benda þeim á, sem vilja leggja leið sína um Vatnahjalla, að vegurinn er enn af vanefnum gerður, þröngur og sums staðar grýttur, og meðfram Urðarvötnum lítið rutt. Stafar það að nokkru af því, að vonast hefur verið eftir jarðýtu. Er þá ráðgert að færa veginn ofar. Þó að bílum hafi verið ekið þessa leið, er ekki rétt að telja hana færa nema jeppum og öðrum stuttum og sterkum bílum með drifi á öllum hjólum. Á jeppum hefur verið farið á milli Akureyrar og Laugafells á 6 tímum, og á meðalstórum herbílum á 8 tímum. En ef leiðin væri sæmileg, tæki það 3-4 tíma yfirleitt. Þá gæti starfsfólk frá Akureyri farið á laugardögum eftir vinnutíma suður að Laugafelli og gist þar. Á sunnudagsmorgun mætti fara vestur á Hofsjökul, suðaustur á Tungnafellsjökul, eða annað því líkt, og samt komið heim að kveldi.

Stjórn Ferðafélags Akureyrar mun sækja það fast, að fá jarðýtu í veginn á næsta sumri, og jafnframt leggja kapp á að safna liði til vegavinnu, svo leiðin að Laugafelli verði greiðfær. Að því fengnu mun fjöldi fólks leggja leið sína um Vatnahjalla til öræfanna og sækja þangað gleði og þrótt. Þá munu margir heimsækja Laugafell, þvo af sér ferðarykið og njóta þar yls og hressingar. Skálinn verður fljótt of lítill, en þá verður annar byggður, og einnig hesthús, því þangað verður sótt, bæði á bílum og hestum á sumrin, en á vetrum á vélsleðum og skíðum.

Laugafell á þó ekki að vera takmark, heldur hugþekkur áningarstaður góðra gesta.

Þorsteinn Þorsteinsson

• Laugafell og skálasvæðið hefur tekið miklum breytingum frá því að gamli skálinn var reistur 1948-1949. Hér að neðan má sjá myndir Hjalta Jóhannessonar og Sigurðar Hjálmarssonar frá mismunandi tímum.