Glerárdalur

FERÐAFÉLAG AKUREYRAR 90 ÁRA

„Enginn bær á landinu á meiri gimstein að tröllslegri náttúru, víðáttumiklu útsýni, fjallatign og heimkynni vetraríþrótta“

Hér er fyrsta grein og upprifjun í tilefni af 90 ára afmæli Ferðafélags Akureyrar. Ekki er úr vegi að hefja leiðina á Glerárdal sem er frábær vettvangur útivistar fyrir Akureyringa og gesti bæjarins. Í 3. árgangi Ferða, blaðs Ferðafélags Akureyrar árið 1942 birtist grein eftir Trausta Einarsson jarðvísindamann sem þá var kennari við Menntaskólann á Akureyri. Trausti var virkur í ferðafélaginu meðan hann vann og starfaði á Akureyri og átti merkilegan vísindamannsferil sem fjallað er um hér á Vísindavef Háskóla Íslands. Ótrúlega margt af því sem Trausti skrifaði um Glerárdal, sem er í bæjarlandi Akureyrar og í hjarta Tröllaskagans, á vel við enn þann dag í dag.

Í grein Trausta er fjallað mikið um gildi Glerárdals fyrir útivist og er ljóst að margt af því sem hann fjallaði um hefur ræst, s.s. að skáli fyrir ferðamenn yrði reistur því að árið 1975 reisti Ferðafélag Akureyrar skálann Lamba á dalnum, að því er virðist nálægt þeim stað sem Trausti sá fyrir sér. Árið 2014 var nýr og glæsilegur Lambi fluttur á staðinn og er hann gott ferðamarkmið þeirra sem ferðast á dalnum. Ferðafélagið hefur látið gera göngukort af Glerárdal sem er aðgengilegt hér.

Glerárdalur er núna fólkvangur og var friðlýstur sem slíkur þann 6. júní 2016. Ferðafélag Akureyrar hefur átt þátt í undirbúningi og stjórnun fólksvangsins, líklega frá upphafi. Glerárdalur er í hjarta Tröllaskagans sem er merkilegt landfræðilegt fyrirbæri og fjallað er um nafngift skagans á Vísindavef Háskóla Íslands. Þetta er mesta fjalllendi við byggð á Íslandi og er um 120 km langt allt frá Hvanndalabjargi og inn á Nýjabæjarfjall. Þaðan tekur landið að lækka til suðurs að upptökum Þjórsár. Níu fjöll við Glerárdal eru yfir 1.400 m og þar er hæsta fjall Tröllaskagans, Kerling 1.538 m. Hér má finna kort sem sýnir staðsetningu hæstu fjalla Tröllaskagans. Myndirnar sem fylgja hér með eru allar eftir Ingvar Teitsson, lækni, fyrrverandi formann FFA og formann skálanefndar Lamba hin síðari ár.

Grein Trausta Einarssonar úr 3. árgangi Ferða 1942 er hér að neðan og nefnist hún Glerárdalur:

Á seinni árum hafa ferðir Akureyringa á Glerárdal færzt mjög í vöxt. Einkum er það skíðafólk bæjarins, sem leitar þangað á vetrum, því að þar er venjulegast snjó að finna, þótt autt sé á láglendi, og dalurinn er að öllu leyti hið ákjósanlegasta skíðaland.

Þrír skíðaskálar hafa verið reistir við mynni dalsins, Skíðastaðir, eign félags, sem kennir sig við skálann, Fálkafell, eign skátanna og Útgarður, sem er eign Menntaskólans á Akureyri. Á Skíðastöðum er einkum mannmargt um stórhátíðir, er áhugamenn og -konur verja þar leyfi sínu. En í Útgarði er oft fjölmenni um hverja helgi að vetrinum, enda eru Útgarðsferðir einn helzti og vinsælasti þátturinn í félagslífi menntaskólanema.

Skíðastaðir standa í 388 m og Fálkafell í 370 m hæð í brún Súlumýra, sem er 500 - 600 m hátt sléttlendi, að kalla má. Súlumýrar eru hið skemmtilegasta land til skíðagöngu, enda mikið sóttar af Skíðastaðamönnum og öðrum. Af mýrunum hallar jafnt upp að Súlum, en þær eru venjulega eitt helzta takmark þeirra, sem á Skíðastöðum dvelja.

Frá Útgarði (300 m) er venjulegast gengið á Vindheimajökul, þegar um fjallgöngu er að ræða. Er það talsvert torsóttari leið en á Súlur, enda hæðin meiri, ef farið er alla leið upp á Strýtu, sem áður fyrr var álitin hæsta fjall við Eyjafjörð, meðan ekki voru til nákvæmar hæðamælingar. Af því má þó nokkuð ráða um það hve leiðin hefir þótt erfið.

Síðan göngubrú kom á Glerá rétt fyrir innan skálana, er orðið auðveldara að ganga á víxl yfir dalinn.

Lengri og erfiðari leið frá skíðaskálunum er fjallganga á Kerlingu (1538 m). Þarf til þeirrar ferðar langan og erfiðan dag, enda er þangað sjaldnar sótt. Þá má nefna markmið eins og Tröllafjall og Glerárdalsbotn, sem fáir setja sér aðrir en forvitnir náttúrufræðingar og síkvikir fjallaljósmyndarar, en báðir eru ánægðir með sinn hlut.

Við skulum nú yfirgefa snjóinn og hugsa okkur stadda að sumarlagi uppi á fjallshryggnum inn af Súlum. Við okkur blasa himingnæfandi tindar allavega við dalinn. Sumir leggja allt í hæðina og sjást lítt fyrir, en aðrir vita hvað þeim er óhætt og sitja makindalegir á breiðum og traustum fjallsöxlum. Sumir horfa þóttafullir fram af sextugum, ókleifum hömrum niður í friðsælan dalinn, en aðrir eru lítillátir og hjúfra sig með ávölum barmi að dalnum sínum.

Úr dalaskvompum mæna smájöklarnir til okkar í himinbláu sakleysi, en veraldarvanir stærri jöklar ygla sig framan í okkur og bæta svolitlu við urðina, sem þeir eru alltaf að bera fram. Biksvört hamrabeltin togast á við hvíta snjódílana, en augað verður á báðum áttum og óskar, að hvorug sigri. Og bleikrauðar skriður lýsa upp sviðið og minna á eldinn, sem undir býr og er voldugastur allra. Hvað verður um snjóinn, ef hann birtist, eins og fyrr meir? Getur hann ekki einnig brætt klettana og kæft dalinn, ef honum sýnist?

En niðri í dalnum rennur Glerá og lítur ekki upp. A vetrum er hún tær og meinlaus og ranglar þá í kæruleysi til og frá um eyrarnar, eða hún glettist við ísinn og fellur honum jafnvel í fang sem snöggvast. En nú er hún svört og þrútin af öllu erfiðinu, sem leysingarnar valda henni. Og henni finnst allt til trafala og seinagangur á öllu. Stórgrýtið þvælist fyrir henni og olnbogar sig áfram, en smávölurnar troðast undir og kremjast svo hljóðin heyrast upp úr ánni. Stundum ryðst áin fram um hyldýpisgljúfur og stynur af átökunum, eða hún kastar mæðinni á sléttum eyrunum.

Með haustinu rennur fyrst af henni móðurinn og þá færist ekki aðeins friður yfir ána heldur allan dalinn og bergþursana, sem gæta hans. Þá er óendanlegur, voldugur friður yfir allri hinni mjallhvítu fjallatign. Tindarnir renna saman við himininn og dalurinn verður takmarkalaus og línur dalsins verða að einni mýkt og hreinleika.

Af efstu tindunum sér út yfir mjallhvíta eilífð, aðeins í norðrinu slær sjórinn sínum æfintýrabláma á loft upp.

Það sem mest gagntekur mann er friðurinn í náttúrunni. Hann grípur manninn svo föstum tökum, að hann þorir naumast að tala. Hann hlustar. Og þá heyrir hann háa, hreina tóna, sem gera loftið lifandi inni á milli fannhvítra fjallanna. Hvar hefir hann heyrt þessa hljóma áður? Eru það ekki einmitt gömul norræn alþýðulög, sem hann heyrir? Eru það ekki einmitt þau, sem eru tónar vetrarkyrrðarinnar?

En friðurinn er ekki eilífur. Þegar Kári rumskar er hann úti og þá vaknar hinn dreymni maður til baráttu upp á líf og dauða við hríð og frost. Þá finnur hann sinn eigin mátt, berst og berst og þá finnur hann það ef til vill eftir sigraða þraut, að hann er þess verðugur og megnugur að byggja land íssins og sjá og heyra töfra íss og snævar.

Glerárdalur er auðugur af slíkum töfrum og bíður allra, sem þeirra vilja njóta, og ekki sízt þeirra, sem næst honum búa. Það er Akureyringa að nema þennan dal og njóta hans. Enginn bær á landinu á meiri gimstein að tröllslegri náttúru, víðáttumiklu útsýni, fjallatign og heimkynni vetraríþrótta. En dalurinn er enn ekki nema hálfnuminn. Frá skíðaskálunum er naumast hægt að ná nema til yzta hluta dalsins og fjallanna við hann. Eftir er þá dalbotninn með aðaljöklunum og hæstu fjöllunum. Einkum er að geta Kerlingar, sem er hæsta fjall á Norðurlandi. Af henni getur að líta eitthvert stórfenglegasta útsýni, sem til er á landinu. Þaðan sér vestur yfir Skagafjörðinn, norður yfir allan hinn hrikalega, sundurskorna fjallaklasa milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar, austur á Hólsfjöll og niður í Mývatnssveitina í orðsins eiginlegu merkingu. Þá blasa við Snæfell, Herðubreið, Dyngjufjöll og Kverkfjöll í miðri norðurbrún Vatnajökuls. Síðan loka tindrandi jökulkrúnurnar sjóndeildarhringnum til suðausturs, suðurs og suðvesturs.

Hvað margir Akureyringar hafa staðið á þessum sjónarhól? Hvað margir skoðað skriðjökla, staðið undir þverhníptum, hrikalegum björgum, notið sólskinsins í háfjalladal? Og þó er þetta allt svo að segja við hlaðvarpann og auðsótt, ef rétt er að farið. í því skyni þarf að reisa skála innarlega á Glerárdal. Þar yrði hafzt við einn eða fleiri daga, gengið á fjöllin í kring eða stundaðar skíðaiðkanir í beztu brekkum, sem kosnar verða. –

Glerárdalur er um 16 km. langur, en frá Akureyri inn í dalbotn eru um 20 km. Hæðin í mynninu, við Laugarhól, er 230 m. Þar er komið á slétta mela, gamlar áreyrar frá því er jökull innan úr Eyjafirði lá fyrir framan Glerárdal á seinustu ísöld. Er sá jökull hvarf tók áin og lækirnir að grafa sig niður í malareyrarnar og nú eru þær sundurskornar af djúpum giljum, sem eru leiður Þrándur í Götu ferðamannsins. Eyrarnar hækka smám saman inn á móts við Tröllin, en þar hafa þær grafizt undir feykilegu framhruni úr Lambárdalsöxl og hækkar áin þar ört upp í hér um bil 700 m. hæð. Þar taka aftur við sléttar grundir og eyrar inn í dalbotn.

Austan við mynni dalsins eru Súlumýrar, sem áður var getið. Af þeim má ganga beint af augum á Súlur. Frá Súlum (Nyrðri- og Syðri-Súlur, 1144 m og 1208 m) liggur tindóttur hryggur til suðvesturs og eru helztu tindarnir Litli- og Stóri-Krummi, Bóndi (1361 m) og Þríklakkar (1371 m). Eftir hryggnum er greiðfær leið bæði lausfóta og á skíðum. Austur af hryggnum má fara hvar sem vill niður í Eyjafjörðinn, en sumstaðar er allbratt.

Vestur af hryggnum ofan í Glerárdalinn má hins vegar telja illfært nyrst á löngum kafla, sökum hamra, en hlíðar taka við fyrir sunnan.

Útsýni af Súlum og öðrum tindum á þessum hrygg er aðallega til austurs, til Mývatnsfjalla og niður í Eyjafjörðinn svo og inn Glerárdal. Hins vegar byrgja hærri fjöll allmjög útsýnið.

Við suðurenda hryggjarins er komið að Kerlingu, sem gnæfir upp yfir hann með þverhníptum hömrum.

Norðan úr Kerlingu skagar Lambárdalsöxl inn í Glerárdalinn. Hún er fremst 1050 m, en efst 1324 m, þar sem djúpt skarð skilur hana frá Kerlingu.

Milli axlarinnar og þríklakka er Lambárdalur, en í honum liggur skriðjökull, sem er 3,5 km. á lengd. A vetrum er jökullinn venjulega hulinn snjó svo og einnig í venjulegum sumrum. En tvö síðastliðin sumur hefir allt nýsnævi horfið af þessum og öðrum jöklum á Glerárdal og kemur þá í ljós blágrænn ísinn, sundur skorinn af botnlausum sprungum. A neðri helming jökulsins liggur þykk stórgrýtisurð, sem hægt og hægt hefir borizt þangað frá hömrum Kerlingar, en þessir og aðrir samskonar hamrar á dalnum eru einmitt verk jöklanna.

Lambárdalsöxl er merkileg fyrir það, að í henni finnst mikið af steingerðum trjábolum inni á milli laga. Frá henni og sennilega fleiri stöðum hafa svo bútar þeir borizt, sem oft finnast á Glerárdal. Aldur þessara viðarsteina skiptir vafalaust milljónum, ef ekki tugum milljóna ára.

Þegar ganga skal á Kerlingu er um margar leiðir að velja. Hafi fyrst verið gengið á Súlur, má halda inn hrygginn suður frá þeim, fara vestur af honum við Bónda og niður í Lambárdalinn, en stefna síðan upp jökulinn í skarðið milli Kerlingar og Lambárdalsaxlar.

Greiðfarnasta leiðin frá skíðaskálunum liggur þó inn með Súlnahömrum á Lambárdalsjökulinn. I þriðja lagi má fylgja ánni inn á móts við Lambárdal, en á þeirri leið er yfir mörg og djúp þvergil að fara, hvorum megin ár, sem er, og tefja þau mjög ferðina.

Er komið er í áðurnefnt skarð, er farið upp mjóan rinda með hömrum á vinstri hönd, en brattri hlíð á hina. Liggur þarna venjulegast harðfenni á efsta kaflanum, sem nokkuð getur verið varasamt. Auðsóttast á Kerlingu frá Akureyri er, ef farið er með bíl inn í mynni Finnastaðadals innan við Grund. Þaðan er lagt upp til fjallgöngunnar austan Lambár. (Þess ber að gæta, að í og við Glerárdal eru fimm Lambár). Úr Lambárbotninum má ganga beint af augum upp snar bratta hlíð og er þar einnig upp harðfenni að fara.

Skemmtilegasta leiðin fyrir skíðafólk mun vera hin síðast talda, ef farin er Súlna-leiðin til baka. Liggur þá síðari hluti leiðarinnar um nær óslitnar brekkur frá Súlum eða Krummunum niður undir Akureyri.

Kerling er að vestan aðskilin frá Glerárdalshnjúk (1338 m) með djúpu skarði (1050 m yfir sjó), en það er fyrir botni Finnastaðadals. Vestan við Glerárdalshnjúk tekur við hæðótt land 12 - 1300 m yfir sjó. Eru þar ágætar skíðabrekkur, sennilega mestan hluta árs. Norður og vestur af þessum hæðadrögum sér ofan í botn Glerárdals og er það hin fegursta sjón. í brúnunum fram undan liggja jöklarnir, sumstaðar undir svörtum standbjörgum, og steypast þaðan niður í dalinn, sundur rifnir af gínandi sprungum. En allt sem niður fellur gleypir meginjökullinn, sem flæðir út yfir dalbotninn og sígur þaðan niður í dalinn. 

Fyrir botni dalsins eru rúmlega 1400 m háar eggjar og taka við snar brattar hlíðar og klettabelti niður í þriðja Lambárdalinn, þegar upp á þær er komið. Yfir þessar brúnir er þó sæmileg skíðaleið út í Öxnadalinn hjá Þverá. Yfir í Bægisárdalinn, með stærsta jöklinum hér um slóðir, er hins vegar upp að fara aflíðandi brekkur.

Þegar litið er nú út eftir Glerárdal norðan megin, verður fyrst fyrir rúmlega 1400 m hár tindaklasi, að mestu umgirtur standbjörgum dalsmegin. Yzt heitir Tröllahyrna og blasir hún við frá Akureyri, en að öðru leyti er mér ekki kunnugt um örnefni. Fjallganga er engum sérstökum erfiðleikum bundin ef lagt er upp úr botni Glerárdals.

Áfast við tindaklasann er Tröllafjall; það er flatt ofan, 1471 m á hæð, og að mestu girt mörg hundruð metra háum standbjörgum. Af því er álíka víðsýnt og af Kerlingu, en þó skyggir Kerling nokkuð á útsýnið til suðurs.

Austur úr Tröllafjalli liggur örmjó egg, en framan við hana, í sléttri hlíð, standa tveir 40 m háir drangar, sem Tröllin heita. Naumast munu þau kleif, en þó er ekki vitað að neinn hafi freistað uppgöngu.

Nokkru norðan við Tröllin liggur hryggur upp undir brún Tröllafjalls, og má fara eftir honum upp á fjallið. Önnur leið liggur norðar og er þar eingöngu upp að fara aflíðandi hlíðar. Þriðja leiðin er upp frá Bægisárjökli. Fjórða leiðin væri hugsanleg upp eggjarnar ofan við Tröllin, en þó eingöngu síðsumars í klettamennskuskyni (alpinismus).

Við Glerána, beint niður undan Tröllunum, eru sléttar grundir, ca. 700 m yfir sjó. Lækur rennur þar niður frá fjöllunum. Beggja megin árinnar eru hinar glæsilegustu brekkur og tiltölulega stutt að ganga, hvort sem er á Tröllafjall, Kerlingu eða á jökulinn í dalbotninum. Þessi staður er 4—5 tíma gang frá Akureyri og hygg ég að ákjósanlegra skálastæði sé vandfundið á innanverðum Glerárdal. Það ætti að vera takmark ferðafélags vors að reisa þarna myndarlegan fjallaskála.

Á 3 km svæði utan við Tröllafjall takmarkast dalurinn af 1400 m háum eggjum allt að Kistu (1458 m), en frá þeim eru ýmist brattar eða aflíðandi brekkur niður að Glerá.

Sunnan við Kistu rennur Fremri-Lambá, en Heimari Lambá norðan megin. Hún kemur undan jökli, sem nagar rætur Strýtu (1447 m). Af jöklinum upp á Strýtu er brött, en vel fær leið. Norðan undir Strýtu liggur Vindheimajökull í djúpum dalbotni. Venjuleg leið á Strýtu liggur af Vindheimajökli norðaustan á tindinn og er þar eggjar og hamrastalla upp að fara.

Austur af Vindheimajökli er hæð, sem oft er nefnd Bunga (1376 m), en norðaustan í henni er lítill jökull, sem rennur í tjörn eina og fljóta á henni ísjakar á sumrin.

Fjallið út með dalnum norður frá Bungu nefnist einu nafni Hlíðarfjall, en í því eru dalsmegin nokkrar skálar, sem hafa sérstök nöfn. Syðst er Hlíðarskál. Efst í henni í 1100 m hæð hefir fundist surtarbrandur. Þá eru Reithólar, sem takmarkast að norðan af Mannshrygg, en milli hans og Stórahnjúks eru Hrappstaðaskálar, og er þá komið út úr Glerárdal.

Á páskunum 1942.
Trausti Einarsson.