Pistlar

Evrópskt gráelri - Fyrsti hluti

Sigurður Arnarson skrifar 25. febrúar 2026 | kl. 10:00

TRÉ VIKUNNAR - 153

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Eftir langa og snjóþunga vetur vorar loksins í háfjöllum Evrópu. Veðrið fer hlýnandi og sólin skín, nema ef hlýindunum fylgja rigningar eins og stundum gerist. Hvort heldur sem er bráðnar snjórinn hratt og vatnið safnast saman í læki sem fossa niður hlíðarnar og geta jafnvel brotið nokkurt land og borið í burtu dýrmæta mold með þeirri næringu sem í henni kann að vera. Þarna í fjöllunum renna lækirnir saman í straumharðar ár sem á vorin geta flætt yfir bakka sína og fært umhverfi þeirra á kaf. Þetta er ekki góður staður fyrir tré til að vaxa á, en ein tegund hefur þróast alveg sérstaklega til að takast á við þetta umhverfi. Heitir hún gráelri eða Alnus incana (L.) Moench. Evrópskt gráelri er tré vikunnar.

Einstaklega glæsilegt gráelri í Lystigarðinum á Akureyri sem gróðursett var í garðinn árið 1985. Mynd: Sig.A.

Yfirlit

Í þessum fyrsta gráelripistli lýsum við þeirri vist sem evrópska gráelrið hefur þróast í og hvar elrið er að finna. Við beinum sjónum okkar meðal annars að Norðurlöndunum, en þaðan kemur obbinn af því gráelri sem hér er í ræktun. Við skoðum einnig í hvers konar vist tegundin vex í Evrópuhluta Rússlands og hvort við getum lært eitthvað af því. Við segjum frá þróun tegundarinnar og þætti ísaldarinnar í henni. Við segjum einnig frá hversu auðvelt tegundin á með að vaxa í ófrjóu landi. Allt þetta gefur okkur hugmynd um hvar hentugt gæti verið að rækta tegundina á Íslandi.

Í öðrum pistli lýsum við tegundinni nánar, segjum frá nafni hennar, blómgun, fjölgun og þrifum á Íslandi. Þá segjum við einnig frá notkun viðarins og tilbrigðum (forma) sem finna má í garðrækt. Seinna munum við birta þriðja pistilinn um gráelri. Í honum beinum við sjónum okkar að undirtegundum gráelris ásamt skyldum tegundum. Þá komum við aftur að ísöldinni og hvernig hún átti sinn þátt í að móta þær og mynda. Einnig kemur til greina að skrifa sérstakan pistil um einhverja af undirtegundum.

Í elripistlum okkar tölum við um hóp plantna af þessari ættkvísl sem elri en um einstakar, glæsilegar plöntur sem ölra. Beygingu seinna orðsins má sjá hér. Hún hljómar nokkuð framandi enda er bókstafurinn -r stofnlægur í orðinu. Errið fylgir því stofninum en er ekki hluti af endingunni -ur eins og ætla mætti. Í seinni hópnum eru orð eins og hestur og gestur. Í þeim fellur errið út í aukaföllum. Ölur er aftur á móti í hópi með orðum eins og vetur. Í þeim báðum er errið haft með í öllum myndum orðanna. Sennilegast er að flest okkar telji (ómeðvitað) að errið sé hluti af -ur endingu og því beygjum við orðið á annan hátt en gefið er upp hjá Árnastofnun. Frekari rök fyrir þessari notkun orðanna elri og ölur má sjá hér.

Ungur, beinvaxinn og glæsilegur fulltrúi sinnar tegundar í Lystigarðinum á Akureyri sumarið 2025. Mynd: Sig.A.

Undirtegundir

Þessi grein er fyrst og fremst um hið evrópska gráelri sem lengi hefur verið til á Íslandi. Við verðum samt að geta þess að hin síðari ár hafa grasafræðingar tekið upp á því að sameina nokkrar líkar og skyldar tegundir í eina safntegund. Því má nú líta á Alnus incana sem heiti yfir safntegund sem á sér nokkrar, skilgreindar undirtegundir sem finnast í og við barrskógabeltið um nánast allt norðurhvel jarðar. Þá heitir gráelrið í Evrópu Alnus incana ssp. incana. Við nefnum þetta hér og í þessum pistli kemur þetta annað veifið fyrir. Seinna munum við birta sérstakan pistil um gráelrihópinn.