Hús dagsins: Sigtún; eldra íbúðarhús

Einhvern tíma minnist greinarhöfundur þess að hafa heyrt, að Staðarbyggðarfjall, eitt helsta kennileiti Eyjafjarðarsvæðisins fremra, héti jafn mörgum nöfnum og bæirnir sem undir því stæðu. Hvort eitthvað er til í því skal ósagt látið hér, en á flestum kortum bera mismunandi hlutar þess þrjú nöfn og Staðarbyggðarbæjarnir skipta tugum, enda leitun að blómlegra héraði. Ysti og lægsti hluti fjallsins heitir vissulega Öngulstaðaöxl, hnjúkurinn við miðbik fjallsins Uppsalahnjúkur og syðsti hlutinn Sigtúnafjall. Og það er einmitt við Sigtún sem okkur ber niður hér, en þar stendur látlaust og snoturt steinhús, sem samkvæmt fasteignaskrá, á aldarafmæli í ár. Á Héraðsskjalasafninu liggja hins vegar fyrir gögn, sem sanna með óyggjandi hætti, að húsið er byggt nokkru fyrr, eða 1924, sem gerir það 102 ára í ár.

Sigtún standa (ath. bæjarnafnið er í fleirtölu) hátt í brekkunum ofan Eyjafjarðarbrautar vestri, undir syðsta hluta Staðarbyggðarfjalls, sem er eins og fyrr segir, kenndur við bæinn. Er bærinn sá syðsti undir fjallinu en skammt sunnan hans renna saman Þverá og Mjaðmá og Þverárdalur og Mjaðmárdalur skerast inn í hálendið milli Staðarbyggðarfjalls, Tungnafjalls og Möðruvallafjalls. Sigtún standa í ríflega 120 metra hæð yfir sjó, að gamla íbúðarhúsinu liggur rúmlega 600 metra heimreið og frá bæjarhlaðinu eru 17 kílómetrar í miðbæ Akureyrar, sé farið um „Austurbakkann“ en ef farið er yfir Miðbrautina um „Vesturbakkann“ eru 18 kílómetrar frá Sigtúnum í miðbæinn.

Það er ekki ljóst nákvæmlega, svo greinarhöfundur viti, hvenær búseta hófst á Sigtúnum en ljóst er að þar hefur verið byggt, úr landi Munkaþverár, fyrir byrjun 14. aldar. Sagan segir, að sænsk systkini hafi numið hér land og mögulega kennt bæi sína við heimaslóðirnar, Sigtuna og Uppsala; Sigtún og Uppsalir (sbr. Ingólfur Jóhannsson, 2026). Uppsalir eru einmitt næsti bær norðan Sigtúna. Bæjarins mun fyrst getið í Auðunarmáldaga árið 1318 þar sem þess er getið, að Hrafnagilskirkja eigi torfskurð í landi Sigtúna (sbr. Stefán Aðalsteinsson 2019:1521). Enda þótt þess sé ekki getið í téðum máldaga og raunar ekki skjalfest fyrr en röskri öld síðar (árið 1446) að Sigtún séu eign Munkaþverárklausturs, telur Stefán Aðalsteinsson sennilegt, að jörðin hafi engu að síður tilheyrt klaustrinu frá fyrndinni. Ritverk Stefáns, Eyfirðingar, sem rétt er að kalla stórvirki og Sögufélag Eyfirðinga gaf út, rekur ábúendasögu Sigtúna og allra bæja framan Akureyrar frá öndverðu til aldamóta 2000 og geta áhugasamir kynnt sér hana til hlítar í þeirri bók (Þess má geta, að þó greinarhöfundur sé ritari stjórnar Sögufélags Eyfirðinga nýtur hann engra hagsmuna af sölu ritverksins Eyfirðingar. Hér hangir því ekkert á spýtunni annað en að mæla með frekara lesefni fyrir þá sem áhuga hafa á). Hér stiklum við hins vegar yfir aldir og ár til fyrri hluta 20. aldar en þá, nánar tiltekið árið 1916 setjast að á Sigtúnum, þau Pétur Gunnarsson frá Rútsstöðum og Kristín Jónsdóttir frá Laugalandi á Þelamörk. Þá var þar húsakostur, líkt og víðast um sveitir landsins, torfbær. Steinsteypan hafði þó hafið innreið sína í Eyjafjörðinn þegar árið 1916: Á næsta bæ neðan við Sigtún, Munkaþverá, var veglegt steinhús í byggingu og handan Eyjafjarðarár hafði Magnús Sigurðsson á Grund reist hús úr steinsteypu, í kjölfar þess, að fyrirhugað hús hans brann til ösku á byggingarstigi. Á næstu árum berst steinsteypan hægt og bítandi um sveitir Eyjafjarðar og víðar um land. Líkast til var nokkuð örðugt um húsbyggingar úr innfluttum efnum á þessum árum, m.a. vegna fyrri heimstyrjaldar en árið 1920 verða nokkurs konar vatnaskil í steinhúsabyggingum framan Akureyrar og á næstu árum, sérstaklega árin eftir 1924, spretta steinsteypuhúsin nánast eins og gorkúlur. (Raunar lögðust timburhúsabyggingar nánast af á þessum árum). Og það var einmitt á því ári, sem steinhúsavæðingin náði til Sigtúna. Þá reistu þau Pétur og Kristín einlyft steinhús.

Sigtúnahúsið er einlyft steinsteypuhús með háu risi og stendur á háum kjallara. Það snýr stöfnum norður-suður, og framhlið mót vestri. Norðan úr húsinu er einlyft viðbygging með lágu risi. Einfaldir, lóðréttir póstar eru í gluggum, veggir múrhúðaðir (viðbygging virðist klædd einhvers konar plötum, mögulega stení) og bárujárn á þaki. Grunnflötur mælist, á map.is, 8,2x7,8m og viðbygging að norðan um 5x9,2m.

Sem fyrr segir er Sigtúnahúsið skráð byggt árið 1926. Teikningar að húsinu virðast ekki hafa varðveist, alltént eru þær ekki aðgengilegar á landupplýsingakerfi Eyjafjarðarsveitar. Sveinbjörn Jónsson byggingafræðingur, síðar kenndur við Ofnasmiðjuna, teiknaði mörg hús á Eyjafjarðarsvæðinu á þessum árum en margir aðrir koma auðvitað til greina, m.a. Tryggvi Jónatansson, Einar Jóhannesson frá Grund, Ólafur Ágústsson og fleiri. En hér stendur að húsið sé skráð byggt árið 1926 en rétt byggingarár þess er nokkuð örugglega 1924. Á Héraðsskjalasafninu er nefnilega varðveitt úttektarbók Öngulsstaðahrepps fyrir árin 1893 til 1927. Þar er bæjum lýst mjög nákvæmlega þar sem úttektir hafa farið fram, yfirleitt við eigendaskipti. Aftarlega í þeirri ágætu handskrifuðu bók er að finna skýrslu yfir hús sem byggð hafa verið í hreppnum eftir 1917. Og þar er steinhúsinu á Sigtúnum nokkuð greinilega lýst, og það sagt byggt 1924. Það sem endanlega geirneglir, og hefur þetta byggingarár yfir allan vafa er svo sú staðreynd, að skýrslan er dagsett 7. febrúar 1925 og undirrituð af þeim Hallgrími Hallgrímssyni á Rifkelsstöðum og Jóhanni Helgasyni á Syðra Laugalandi, þar sem skýrslan er skrifuð. Þannig að þó að fletta þurfi handriti þessu á blaðsíðu 510 er engu að síður, engum blöðum um það að fletta, að Sigtúnahúsið er byggt 1924! En í skýrslu þessari er hinu nýbyggða steinhúsi lýst afar nákvæmlega:

Íbúðarhús bygt [svo] 1924. Stærð (innanmál) 11x11 al. með einföldum steinsteypuveggjum á allar hliðar. Hæð á hliðveggjum niður að kjallara 5 ½ al. burstarhæð [risþak] 3 al. Undir öllu húsinu er kjallari 3 ½ al. á hæð, með steinsteyptum veggjum, steyptu skilrúmi í miðju, og steyptu gólfi. Yfir húsinu er pappaþak á borðum yfir sperrum. Á kjallara eru 4 gluggar, á næstu hæð 4 gluggar, 2 með 3ur fögum og 2 með 2ur fögum. Á lofti 3 gluggar. Ein útihurð skrálæst. Á neðri hæð eru 3 herbergi og forstofa. Innan á alla steinveggi á þessari hæð er klætt með panel og einnig neðan á bita. Alstaðar [svo] svarðartróð milli veggja. Skilrúm öll úr tvöföldum paneli. Á þessari hæð eru 5 skrálæstar spjaldahurðir. Öll herbergi máluð. Á efstalofti er allt óþiljað að innan. Miðstöðvarhitun er í öllu húsinu. Sömuleiðis er vatnsleiðsla með vaska og frárennu (Hallgrímur Hallgrímsson og Jóhann Helgason 1925: 510-511). Svo mörg voru þau orð og raunar aðeins fleiri, því fram kemur, að húsið sé metið á 5500 krónur. Til samanburðar má nefna, að haustið 1925 kostaði kíló af nýju kjöti 1,80 krónur hjá Kaupfélagi Eyfirðinga.

Fáeinum árum eftir að nýja steinhúsið reis af grunni á Sigtúnum birtist eftirfarandi auglýsing í blaðinu Degi undirrituð af Pétri Gunnarssyni: Jörðin Sigtún í Öngulsstaðahreppi, fæst til kaups og ábúðar á næsta vori, ef um semur. - Jörðin gefur af sér 250 hesta af töðu, og 500 hesta af útheyi, ennfremur eru nokkrar dagsláttur í nýrækt, sem fara að gefa arð. - Á jörðinni er nýlegt steinhús til íbúðar, og öll hús í góðu standi. Hlöður fyrir meirihluta heysins, og vatnsleiðsla í íbúð og peningshús. -Semja ber sem fyrst við undirritaðan ábúanda jarðarinnar (Pétur Gunnarsson 1928:20).

Tveimur árum síðar, eða í febrúar 1930, er Sigtúnajörðin aftur auglýst til kaups eða leigu en þá virðist eigandinn vera Sigurður Einarsson Hlíðar, dýralæknir en Pétur er þá sagður ábúandi. Samkvæmt ábúendatali bjuggu þau Pétur og Kristín á Sigtúnum til ársins 1930. Pétur lést í ágúst 1939 og Kristín í febrúar 1940 og voru síðast búsett í Helgamagrastræti 13 á Akureyri. Svo virðist sem eigenda- og ábúendaskipti hafi verið nokkuð á Sigtúnum á 4. og 5. áratug 20. aldar; Júlíus Pétursson, sonur téðra Péturs og Kristínar býr hér árin 1930 til 1931 en árið eftir, til 1932 situr Jósef Magnússon Thorlacius jörðina. Snemma árs 1932 eru Sigtún enn og aftur auglýst til kaups eða leigu frá og með komandi vori og undir skrifar Pétur Gunnarsson. Ábúendur frá og með árinu 1932 voru þau Snæbjörn Hjálmarsson frá Stóra-Holti í Holtshreppi í Skagafirði og Laufey Guðmundsdóttir frá Kambfelli í Djúpadal og bjuggu þau hér til ársins 1934, er Brynjólfur Borgfjörð Sveinsson og Jóna Þórdís Haraldsdóttir settust hér að. Það ár heimsóttu matsmenn brunabótafélagsins Sigtún og lýstu íbúðarhúsinu sem steinhúsi, 7,7x7m að stærð, 7 metra háu með timburskilrúmum og loftum. Miðstöð í kjallara, tengd fimm ofnum í stofum og eldavél í eldhúsi steypt við reykháf. Vatnsleiðsla var til staðar, en hvergi minnst á rafmagn (sbr. Björn Jóhannsson 1934: án bls.). Járn var komið á þakið árið 1934 en viðbygging að norðan ekki nefnd. Mögulega hefur hún risið nærri miðri öldinni.

Árið 1944 virðist Jón Þorleifsson í Grýtu vera eigandi jarðarinnar, en hann skrifar undir auglýsingu í mars það ár, að jörðin Sigtún sé til sölu og laus til ábúðar á næstu fardögum. Áskilur Jón sér rétt til að taka hvaða tilboði sem er eða hafna öllum. Það fór hins vegar svo, að Jón tók kauptilboði þeirra Kristjáns Bjarnasonar frá Leifsstöðum og Mekkínar Guðnadóttir frá Melum í Fnjóskadal. Og skemmst er frá því að segja, að hér bjuggu þau í hálfan fjórða áratug eða til ársins 1980. Í þeirra tíð var hér töluverð uppbygging, m.a. byggt nýtt fjós (1948), fjárhús (1955), hlöður (1948, 1963) og kálfahús (1971).

Árið 1970 var öllum byggðum bólum Eyjafjarðarsveitar gerð skil í ritverkinu Byggðir Eyjafjarðar, sem út kom 1973. Hefur leikurinn svo verið endurtekinn á tveggja áratuga fresti, 1990 og 2010, og vonandi verður Byggðum Eyjafjarðar gerð skil á sama hátt árið 2030. Árið 1970 voru byggingar Sigtúna, auk íbúðarhússins, sem sagt er 350 rúmmetrar að stærð að frátalinni skúrbyggingu (byggingarárs ekki getið) eftirfarandi: Fjós fyrir 24 kýr, fjárhús fyrir 100 fjár, hlöður fyrir um 1300 hesta af heyi auk kartöflugeymslu. Allar byggingar úr steinsteypu nema fjárhús úr timbri og járni. Túnstærð 35,25 hektarar, töðufengur um 1300 hestar og kartöfluland á bilinu hálfur til 1 hektari. Heyið af þessum rúmu 35 hektörum skiptist á milli 26 kúa, 10 geldneyta og 100 sauðfjár (sbr. Ármann Dalmannsson, Eggert Davíðsson, Sveinn Jónsson 1973: 368).

Næst ber okkur niður í Byggðum Eyjafjarðar árið 1990. Þá eru eigendur og ábúendur Sigtúna þau Sigurgeir Pálsson og Jórunn Kolbrún Agnarsdóttir og hafa búið hér frá 1980. Þá eru eftirfarandi byggingar skráðar á Sigtúnum: Íbúðarhús byggt 1926 [1924 skv. úttektarbók] alls 113 m² á þremur hæðum, fjós byggt 1948 og 1982 40 básar, kálfahús byggt 1971 158 m², fjárhús byggt 1955 fyrir 60 kindur, hesthús 27 m² , hlöður byggðar 1948 og 1963 samtals 1471 m³, heymetisturn byggður 1986 656 m³, garðávaxtageymsla byggð 1970 26 m² (Guðmundur Páll Steindórsson, Jóhannes Sigvaldason, Kristján Sigfússon 1993: 966). Ræktað land er 58,7 hektarar, nautgripir 91, þar af 60 kýr og tvö hross.

Árið 1993 reistu þau Sigurgeir og Jórunn Kolbrún nýtt íbúðarhús á Sigtúnum, eftir teikningum Fanneyjar Hauksdóttur og stendur það spölkorn norðan og neðan við eldra húsið. Þegar Byggðum Eyjafjarðar voru gerð skil á prenti árið 2010 (2013) hafði auk nýja íbúðarhússins bæst við, frá fyrri bókum, kálfahús 158 m2. Túnstærð var 71 hektari, sauðfjárbúskapur var enginn en alls 114 nautgripir, þar af 70 kýr (Guðmundur Páll Steindórsson, Jóhann Ólafur Halldórsson og Valdimar Gunnarsson 2013: 520-521). Sigurgeir og Jórunn voru búsett í nýja húsinu en í gamla íbúðarhúsinu bjuggu þau Óðinn Ásgeirsson og Jóhanna Dögg Stefánsdóttir. Af annarri byggingasögu Sigtúna má geta þess, að árið 1992 var fjárhúsi breytt í lausagöngufjós fyrir kálfa, eftir teikningum Björns Jóhannssonar, súrheysturn hefur verið rifinn um 2015 (sést á Google maps 2013 en horfinn af loftmyndum 2018) og 2016 var reist nýtt róbótafjós á Sigtúnum eftir teikningum Unnsteins Snorra Snorrasonar og Sæmundar Ágústs Óskarssonar. Róbótafjósið stendur neðst Sigtúnamannvirkja, spölkorn ofan Eyjafjarðarbrautar og norðan heimreiðar.

Gamla íbúðarhúsið á Sigtúnum er látlaust en reisulegt hús og í góðri hirðu. Einn gluggi og dyr á framhlið setur skemmtilegan svip á það. Það er aðeins ári yngra en svo, að það teljist aldursfriðað, slík friðun miðast við árið 1923. Húsið setur skemmtilegan svip á umhverfi sitt og myndar, ásamt útihúsum skemmtilega, sjónræna heild. Bæjarstæðið er einkar skemmtilegt, hátt uppi í hlíðum ofan þjóðvegar. Skjólbelti og trjárækt mynda einnig sérlega geðþekka græna umgjörð um Sigtún.

Meðfylgjandi myndir eru teknar 21. júní 2026.

Heimildir:

Ármann Dalmannsson, Eggert Davíðsson, Sveinn Jónsson. 1973. Byggðir Eyjafjarðar II. bindi Akureyri: Búnaðarsamband Eyjafjarðarsveitar.

Björn Jóhannesson. 1934. Brunavirðingar húsa í Öngulsstaðahreppi. Handskrifuð minnisbók, varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri (ekki aðgengileg á vef). Hskj.Ak. H12-41.

Guðmundur Páll Steindórsson, Jóhannes Sigvaldason, Kristján Sigfússon. 1993. Byggðir Eyjafjarðar 1990. Akureyri: Búnaðarsamband Eyjafjarðar.

Guðmundur Páll Steindórsson, Jóhann Ólafur Halldórsson og Valdimar Gunnarsson. 2013. Byggðir Eyjafjarðar 2010. Akureyri: Búnaðarsamband Eyjafjarðar.

Hallgrímur Hallgrímsson og Jóhann Helgason. 1925. Skýrsla um virðingar á húsum og fleiru er bygt hefur verið eftir 1917 í Öngulstaðahreppi. Í Úttektabók Öngulstaðahrepps 1893-1927. Varðveitt á Héraðsskjalsafninu á Akureyri. HsksjAk. H12/12. Aðgengilegt á vef safnsins: https://issuu.com/heradsskjalasafnakureyri/docs/h12_12_uttektabok_1893_1927?fr=sNzUzNDQzODI5ODU

Ingólfur Jóhannsson. 2026. Ummæli á FB-síðu greinarhöfundar.

Pétur Gunnarsson. 1928. Jörð til sölu. (Auglýsing) Dagur 5. tbl. 11. árg. 3. febrúar bls. 20.

Stefán Aðalsteinsson. 2019. Eyfirðingar framan Glerár og Varðgjár. Akureyri: Sögufélag Eyfirðinga. Bernharð Haraldsson, Birgir Þórðarson, Haukur Ágústsson og Kristján Sigfússon skipuðu ritnefnd og bjuggu til prentunar.