Hús dagsins: Sæborg í Glerárþorpi

Þegar rætt er um eldri byggðir Akureyrar eða gömul hús dettur e.t.v. flestum í hug Innbærinn, Oddeyrin eða elstu hlutar Brekkunnar. Og gleymum ekki, að í Grímsey og Hrísey fyrirfinnast einnig gamlar og rótgrónar byggingar. En í Glerárþorpi eða „Þorpinu“ leynast einnig gömul hús. Öfugt við byggðina í t.d. Innbænum og Oddeyri mynda elstu húsin í Glerárþorpi ekki samstæðar heildir eða götumyndir heldur standa þau dreift og á stangli innan um yngri byggð. Ástæða þess er einfaldlega sú, að hér er um að ræða gömul býli eða hús í dreifbýli, sem síðar urðu umlukin þéttbýli. Víðs vegar innan Glerárþorps var stundaður myndarlegur búskapur en fæst voru þau stórbýli hvað varðar skepnufjölda og umsvif: Landrými var enda eðlilega takmarkað, húsin eða býlin skiptu tugum á innan við 2 ferkílómetra (200 hektara) svæði. Auk búskapar stunduðu margir íbúar Glerárþorps hins forna, sjósókn og sóttu atvinnu til Akureyrar, m.a. í verksmiðjurnar á Gleráreyrum.

Norðan og vestan ósa Glerár, þar sem hún lýkur sinni rúmlega 20 kílómetra vegferð úr botni samnefnds dals og hefur m.a. á árþúsundum, skilað efni sem byggt hefur upp Gleráreyrar og Oddeyrina, lúrir Sandgerðisbót í krika milli klapparholta. Heitir sunnanmegin, því lítt geðfellda nafni, Hengingarklöpp og uppi á lágum hól eða leiti, fast suðaustur af, stendur eitt af elstu íbúðarhúsum Glerárþorps, látlaust og vinalegt bárujárnsklætt timburhús að nafni Sæborg. Það mun byggt árið 1906.

Sæborg er einlyft timburhús með portbyggðu risi, á háum steyptum sökkli. Bárujárn er á veggjum og þaki og tvískiptir þverpóstar í flestum gluggum. Í kjallara, sem er greinilega nýlega endurbyggður, eru sexrúðugluggur og ytra byrði kjallarans sjónsteypa. Húsið er einfalt og látlaust að gerð en þó má greina vissar „skrautfjaðrir“ ef grannt er skoðað, en undir þakskeggi eru sperruendar útskornir, í anda sveitserstíls, sem þá var móðins. Vera kann, að meira útskorið skraut hafi prýtt Sæborg í upphafi, en það er þá horfið fyrir löngu. Ónákvæmar mælingar á loftmynd á map.is segja Sæborg um 8,2x7,6m að grunnfleti (það jafngildir 12x10 álnum, svo miðað sé við þær mælieiningar sem móðins voru þá).

Það er næsta einfalt mál, að kanna uppruna húsa á Akureyri, sunnan Glerár, þ.e.a.s. Brekkunni, Innbæ eða Oddeyri. Fyrir nánast öllum húsum, byggðum eftir 1857, liggur dagsett og nákvæmt byggingarleyfi í varðveittum skjölum frá Bygginganefnd. Hvað varðar gömul býli Glerárþorps er aldeilis annað uppi á teningnum; engin bygginganefnd eða byggingarleyfi komu að byggingu Glerárþorpsbýlanna, en slíkt tíðkaðist almennt ekki í dreifbýli: Ef bóndinn vildi byggja nýja hlöðu eða fjárhúskofa, jafnvel íveruhús, þá bara einfaldlega gerði hann það og þurfti hvorki að spyrja kóng né prest enda þurfti ekki að huga að götumyndum eða afstöðu á lóðum eins og í kaupstöðum. Í upphafi 20. aldar tilheyrði Glerárþorp nefnilega Glæsibæjarhreppi, þar sem bygginganefnd Akureyrar hafði, eðlilega, enga lögsögu. Eins og Tryggvi Emilsson lýsir í Baráttunni um brauðið, þegar hann var að byggja hús í Glerárþorpi árið 1925:

Engan þurfti að spyrja um útlínur eða efnisval, hvað þá útlit þess sem byggt var, allt var frjálst og því hófst ég handa án tafar, keypti mér malarreku og haka og gróf fyrir grunni af steinhúsi, af engum lattur eða hvattur (Tryggvi Emilsson 1977:122).

Þetta var um tveimur áratugum síðar en Sæborg var byggð og væntanlega hefur frjálsræðið síst verið minna á þeim tíma (þ.e. á byggingartíma Sæborgar). En samkvæmt Lárusi Zophoníassyni (1980:23) var Sæborg byggð 1906 og þar eru tveir menn taldir líklegastir til þess. Annars vegar Páll Markússon múrarameistari og hins vegar danski útgerðarmaðurinn G.B. Dinesen. Lárus telur reyndar líklegra, að sá fyrrnefndi hafi byggt húsið. Hér verður ekki úr því skorið með óyggjandi hætti, hvor byggði Sæborg, Páll Markússon eða G.B. Dinesen eða hvort þeir byggðu hana mögulega í sameiningu (eða hvort einhver allt annar var þar að verki) en gengið út frá því, að það hafi verið annar hvor eða báðir, eða jafnvel annar fyrir hinn.

Dinesen og Páll

G.B. Dinesen mun hafa komið hingað til lands einhvern tíma á fyrstu árum 20. aldar, en hann var fæddur í Danmörku 3. júní árið 1859. Dinesen nafnið er ekki að finna í manntölum árið 1901 en árið 1910 eru þau G.B. og M. Dinesen skráð til heimilis á Bjargi á Húsavík, ásamt þremur börnum, sem einungis eru skráð undir upphafsstöfum, R. (f.1890), D. (f.1897) og H. (f. 1900). Á islendingabok.is má sjá, að þau hétu Ragnar, Dagmar og Harvey en M. í þessu manntali stóð fyrir Malvey. Fyrir hvað G.B. í nafni Dinesens virðist hins vegar ekki upplýst. Þegar Dinesen bjó í Glerárþorpi mun hann hafa fengist við fiskveiðar, einkum kolaveiðar. Þá mun hann einnig hafa fengist við uppstoppun fugla; í manntali segir „stoppar út fugla og selur til útlanda“. Dinesen mun hafa búið tvö ár í Glerárþorpi (sbr. Lárus Zophoníasson) en árið 1908 fluttist hann, ásamt fjölskyldu sinni til Húsavíkur, nánar tiltekið á Bjarg. Malvey, sem fædd var 1860, lést aðeins rúmlega fimmtug, árið 1911 og tveimur árum síðar fluttist G.B. ásamt börnum aftur til Kaupmannahafnar (skv. islendingabok.is). Greinarhöfundi þykir freistandi að velta fyrir sér, hvort Dinesen hafi mögulega pantað húsið tilhöggvið frá heimaslóðum, en hefur ekkert fyrir sér í því nema eigin getgátur. Á þessum tíma var reyndar nokkuð um að fengin væru tilhöggvin hús að utan, en þau komu að öllu jöfnu frá Noregi. Mikið íbúðarhús Magnúsar á Grund, reist um hálfum öðrum áratug fyrr, var reyndar tilhöggvið í Danmörku. Norsku húsin voru kölluð „katalóghús“ og voru yfirleitt mikið veglegri og stærri hús en Sæborg og einkenndust m.a. af útskornu skrauti. Sæborg ber raunar „væg einkenni“ katalóghúsanna, nefnilega útskorna þaksperruenda. Páll Markússon, sem einnig er líklegur byggingameistari hússins var einmitt nýkominn úr múriðnanámi í Noregi árið sem húsið er byggt.

Páll Markússon, sem telja má líklegt að reist hafi húsið, mögulega fyrir Dinesen-fjölskylduna og litlu síðar flust þangað inn sjálfur, var fæddur þann 2. ágúst 1874 að Kotá ofan Akureyrar (þá í Hrafnagilshreppi, nú við götuna Kotárgerði). Þess má geta, að þann dag var haldin mikil þjóðhátíð um allt land í tilefni af 1000 ára Íslandsbyggð (og enn í dag halda Vestmannaeyingar uppi heiðri þessarar sömu hátíðar). Hann stundaði sjósókn m.a. frá Hjalteyri auk annarrar verkamannavinnu, eftir að hann fluttist til Akureyrar árið 1896. Páll nam múriðn hjá Jónatan Jósepssyni og hélt síðan til Noregs, þar sem hann stundaði frekara nám í þeirri iðn, árið 1905. Hafi Páll reist Sæborg hefur það verið með hans fyrstu verkum eftir heimkomu. Kannski hefur hann fengið húsið tilhöggvið þar ytra? Eitt af fyrstu og stærstu verkum Páls var gríðarstórt verksmiðjuhús Gefjunar á Gleráreyrum, sem hann reisti 1907, stærsta verksmiðjuhús landsins á þeim tíma og mun hafa verið fyrsta húsið hérlendis, með steyptu gólfi milli hæða. Sæborg var reyndar ekki steinhús, en Páll hefur nýtt iðn sína við hleðslu og steypu kjallarans. Gefjunarhúsið var illu heilli, rifið í ársbyrjun 2007 til að rýma fyrir stækkun verslunarmiðstöðvarinnar Glerártorgs.

Af upphafsárum Glerárholts - Er Sæborg mögulega eldri en hér er talið (?)

Sæborg er ekki að finna í manntali Glæsibæjarhrepps árið 1910, enda fékk húsið ekki Sæborgarnafnið fyrr en nokkru síðar. Páll Markússon, sem Lárus Zophoníasson telur líklegra að byggt hafi húsið er skráður til heimilis í Glerárholti II. Það er ekki ósennilegt, að þetta hús hafi fyrst talist vera Glerárholt II, en Sæborg stendur aðeins 20 metra frá Glerárholti og hefur því í raun verið eins og ein viðbót við húsakost býlisins. Þá eru sjö manns, tvær fjölskyldur, skráðar til heimilis í Glerárholti II en 25 manns í Glerárholti I en þar mun hafa verið um að ræða a.m.k. fjögur íveruhús, öll löngu horfin. Hér skal stiklað á stóru í byggingasögu Glerárþorps. Glerárholt er eitt af fyrstu býlum Glerárþorps, sem byggð voru úr landi Bandagerðis árið 1880. Þar byggðu svokallaðir „húsmenn hreppsins“ Jón Jónsson á Rangárvöllum og Gunnlaugur Þorvaldsson á Blómsturvöllum. Var þar að jafnaði margbýlt og risu á næstu árum a.m.k. þrjú íveruhús; Sigurður Sigurðsson og Ragnheiður Hálfdánardóttir byggðu bæ norðan upprunalega bæjarins árið 1895. Afkomendur þeirra bjuggu enn í Glerárholti árið 1980 og hafa því væntanlega reist það hús, sem enn stendur, en það er byggt 1947. Á milli þessara bæja reistu systir Sigurðar, Sigríður Sigurðardóttir og maður hennar, Júlíus Jónsson, lítið timburhús árið 1900. Sama ár reistu þau Jóhann Gíslason og Indíana Jóhannsdóttir einnig bæ í Glerárholti, áfastan Sigurðarbæ að norðan, og hlaut sá bær nafnið Ytra-Glerárholt. Öll hin húsin töldust Syðra-Glerárholt. Það var svo árið 1906 að Sæborg var reist og fyrstu íbúar sem þar voru skráðir voru Dinesen-fjölskyldan.

Hér er rétt að nefna enn einn vinkill þessarar sögu: Samkvæmt Fasteignaskrá er byggingarár Sæborgar 1900. Gæti þá verið, að þar sé um einhvern misskilning að ræða, að Sæborg sé mögulega timburhúsið sem Sigríður og Júlíus reistu árið 1900. Svo mun ekki vera, sú bygging stóð mun sunnar og árið 1980 stóð […]sú bygging enn að hluta til en mun vera ónýt (Lárus Zophoníasson 1980:22). Það er raunar ekki útilokað, að húsið hafi verið reist annars staðar árið 1900 en flutt hingað sex árum síðar. Um það eru hins vegar engar heimildir, svo greinarhöfundur viti til. En hvaða máli skiptir svo sem, hvort Sæborg er byggð 1900 eða 1906, þetta eru aðeins 5% skekkjumörk miðað við aldur hússins? Jú, það hefur nefnilega áhrif á þá staðreynd, hvert er elsta býli Glerárþorps! Eftir því sem greinarhöfundur kemst næst mun Hvoll, byggður 1905, bera þann titil. Ef Sæborg er byggð 1900 er hún elsta býli Glerárþorps, sem enn stendur. Greinarhöfundi þykir þó helst freistandi að fylgja Lárusi Zophoníassyni að málum, og miða við, að Sæborg sé byggð 1906.

Brunabótamatslýsing - Ágrip af íbúasögu Sæborgar á 20. öld

Árið 1920 birtist heitið Sæborg í Manntölum og þar skráð til heimilis þau Björn Jón Guðmundsson og Freygerður Þorkelsdóttir. Bæði voru þau frá Ólafsfirði, Björn frá Syðri-Á og Freygerður frá Vatnsenda. Þá búa hér einnig, auk dótturinnar Ingunnar, synir þeirra og tengdadætur; Bergur Sigursteinn og kona hans, Guðrún Andrésdóttir frá Stóru-Reykjum í S-Þingeyjarsýslu og Jón Kristinn og hans kona, Dana Jóhannesdóttir. Hún var einnig frá Ólafsfirði, líkt og stórfjölskyldan, nánar tiltekið Efri-Bakka. Um svipað leyti var Sæborg virt til brunabótamats og lýst á eftirfarandi hátt. Málsetning er nokkuð sérstök en svo virðist sem lengd, breidd og hæð rýma sé lögð saman:

Íbúðarhús: úr timbri, með pappaþaki og pappaklætt utan. Kjallari undir húsinu, steinsteyptur, 3 ½ alin á hæð. Stærð hússins er 12+10+6+3 ½ al.

Íbúð niðri:

1. Stofa. Stærð 5 ¾ + 4 ¾ + 3 ¾ með ofni.
2. Sto.[fa], sama stærð með ofni.
3. Sto. Stærð 5+3+3 3 ¾ al.
4. Búr: Stærð 2+3+3 ¾ al með nagfl. [nagflöstum] bekkjum og skápum.
5. Eldhús: Stærð 3 ½ + 5+ 3 ¾ með eldavél við við múrpípu.

Íbúð uppi:

1. Stærð 5+5 ½ +3 ½ al.
2. Sama stærð með frístandandi eldavél við múrpípu.
3. Stofa: Stærð 5+3 ¾ +3 ½ al.
4. Gangur: Jafnstór, naglf. fataskápur. Forstofa niðri: Stærð 4 ½ + 2 1/2 (Brunabótafélag Íslands 1917-1933: nr. 64)

Snemma árs árið 1927 auglýsir Björn Jón húsið til sölu og nærtækast að ætla, að Bergur sonur hans hafi keypt það af honum, því hann og hans fjölskylda eru skráð hér til heimilis fram yfir 1950. Á meðal fleiri íbúa hússins á þessum áratugum má nefna þau Tryggva Ólafsson vélstjóra og Guðlaugu Stefánsdóttur og árið 1935 er tilkynnt um andlát Sigtryggs Ísleifssonar í Sæborg í Glerárþorpi. Árið 1957 flytjast í Sæborg þau Friðfinnur Gíslason frá Efri-Vindheimum í Hörgárdal og Ingunn Helga Hallgrímsdóttir frá Siglufirði. Þau störfuðu bæði, eins og svo margir íbúar Glerárþorps og Akureyrar, í verksmiðjunum á Gleráreyrum, Friðfinnur í ein 45 ár. Hér áttu þau heima, ásamt börnum sínum, um áratugaskeið eða þar til um aldamót en Friðfinnur lést árið 1998. Eftir 2000 hafa ýmsir búið hér og ýmsar endurbætur verið gerðar á húsinu.

Sæborg er látlaust og geðþekkt hús og stendur á skemmtilegum stað. Ein íbúð er í húsinu og hefur verið svo í áratugi. Á húsinu eru, þegar þetta er ritað, greinilega yfirstandandi endurbætur, steyptur grunnur hefur verið endurnýjaður (eða steypt utan um gamla grunninn) og þar nýir gluggar og þá er nýlegt bárujárn á norðurstafni og þaki. Þá hefur húsið hlotið gagngerar endurbætur að innan, svo sem sjá á fasteignasöluvefnum Fastanum, þegar húsið var til sölu árið 2017. Þar kemur fram, að þak hafi verið endurnýjað og norðurhlið endurnýjuð tíu árum fyrr. Ekki hefur verið unnin húsakönnun um nágrenni Sæborgar svo greinarhöfundur viti til, en ljóst að Sæborg er aldursfriðuð, þar eð hún er byggð fyrir 1923. Sem fyrr segir er, ólíkt t.d. Oddeyri og Innbænum, ekki um að ræða heilsteyptar götumyndir eldri húsa, og því ekki um varðveisluverðar heildir að ræða á þessum slóðum. Hins vegar vill svo til, að á tiltölulega smáum bletti, í og ofan Sandgerðisbótar má finna þrjú hús, byggð fyrir 1910, það eru Sæborg, Ós (1908) og Hvoll (1905).

Meðfylgjandi myndir eru teknar 15. febrúar 2026 en einnig fylgir mynd sem tekin er 27. maí 2007.

Að lokum leggur greinarhöfundur til, að öll gömlu býli Glerárþorps verði friðlýst gegn niðurrifi með lögum!

Heimildir:

Brunabótasjóður Glæsibæjarhrepps: Virðingabók Brunabótasjóðs Glæsibæjarhrepps 1918-1933. Varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: Virðingabók brunabótasjóðs Glæsibæjarhrepps 1918 - 1933 by Héraðsskjalasafnið á Akureyri - Issuu

Lárus Zophoníasson. 1980. Glerárþorp – 100 ára byggð. Í Súlum 10. árg. bls. 3-33.

Páll Markússon (B.J. skráði). 1954. Hann sá bæinn vaxa úr óásjálegum kofum – en mest var þó breytingin á verkamönnum. Viðtal við Pál Markússon áttræðan. Í Þjóðviljanum 180. tbl. 19. árg. bls. 7.

Steindór Steindórsson. 1993. Akureyri, höfuðborg hins bjarta norðurs. Reykjavík: Örn og Örlygur.

Tryggvi Emilsson. 1977. Baráttan um brauðið. Reykjavík: Mál og menning.

Auk ýmissa upplýsinga af manntalsvefnum manntal.is, herak.is, islendingabok.is og timarit.is