Tær var sú fegurð, A 7359

ORRABLÓT - 62

Þegar ég var að vaxa úr grasi var ekki mikill munur á Akureyri og Reykjavík, þannig lagað. Báðir staðir voru með bíó, leikhús, bókasafn, knattspyrnuvelli og frambærilegar plötubúðir. Hvað þurfti maður meira? Eitt hafði þó höfuðborgin fram yfir höfuðstaðinn – strætisvagna. Sú menning var öll í skötulíki á Akureyri.

Það breyttist sem hendi væri veifað sumarið 1981, þegar Strætisvagnar Akureyrar tóku í notkun flunkunýjan vagn af gerðinni Mercedes Benz, fyrst einn og svo annan. Þið munið, þessa grænu og hvítu. Þeir eru til þessa dags glæsilegustu farartæki sem þessi penni hefur augum litið og báru af hlandgulu vögnunum fyrir sunnan, eins og gull af taði.

Ég lagðist í smá grúsk og svo virðist sem strætisvagnar hafi komið til sögunnar á Akureyri snemma í fimmunni. Vorið 1956 birti Dagur frétt um strætisvagnamál á forsíðu og þar sagði meðal annars: „Strætisvagnar á Akureyri eru þegar orðnir nátengdir lífi og starfi bæjarbúa. Reynslan hefur sýnt að þeirra er full þörf og fólkið vill ekki og getur tæpast án þeirra verið.“

Næsta aldarfjórðunginn eða svo var þessi starfsemi þó í lágmarki og ekki um eiginlegt leiðarkerfi að ræða, ef marka má orð Jóhannesar Sigvaldasonar, formanns strætisvagnanefndar Akureyrarbæjar (hver hefði ekki viljað sitja í þeirri nefnd?), í sama blaði haustið 1981. Í máli hans kom fram að Jón Egilsson hefði annast ferðimar fyrir Akureyrarbæ fram til áramótanna 1980-81, er bærinn tók við rekstrinum. „Fram til haustsins 1978 var lítið um eiginlegar ferðir fyrir almenning, heldur byggðist starfsemin mest á því að aka fólki í og frá vinnu og skóla,“ stóð í frétt Dags.

Beðið eftir strætó gat stundum orðið eins og Beðið eftir Godot, einkum ef illa viðraði. Og vagnarnir voru ekki alltaf auðþekkjanlegir. Mergjuð er sagan sem enginn annar en ritstjóri akureyri.net sagði mér fyrir fjölmörgum árum, jafnvel áratugum (við höfum þekkst lengi).

Menntskælingur nokkur beið þá í kafaldsbyl á stoppustöð eftir vagninum og hafði beðið lengi þegar Lada station fólksbifreið renndi upp að honum. Ökumaðurinn skrúfaði niður rúðuna með erfiðismunum og hrópaði upp í veðrið: „Ertu að bíða eftir strætó?”

„Já,“ svaraði ungi maðurinn undrandi.

Þá gall í ökumanninum: „Þetta er hann!“

Vagninn hafði þá bilað, eða setið fastur og fólksbíllinn hlaupið í skarðið.

Sögunni fylgdi að þrír farþegar voru þegar í bílnum og því töluverð spenna í lofti hvort fleiri þyrftu á strætó að halda áður en einhver yfirgæfi „vagninn“.

Strætómenning á Akureyri tók algjöra u-beygju með nýju vögnunum sumarið 1981. Blaðamaður Dags tók sér far með fyrsta vagninum, A 7359, strax um sumarið og hafði falleg orð um þá reynslu.

Meðal viðmælenda hans var vagnstjórinn sjálfur, Halldór Halldórsson. „Þetta er að sjálfsögðu algjör bylting, enda var ekki orðin vanþörf á því að fara að endurnýja,“ sagði hann en vagnarnir tveir sem þjónað höfðu fram að þessu voru orðnir úr sér gengnir, 11 og 21 árs og geysilega mikið eknir. Fram kom að öðrum hefði verið lagt en hinn átti áfram að þjóna sem varavagn. Sem var þannig lagað séð heiður.

Halldór hafði þarna unnið hjá SVA í um hálft ár, en áður keyrt strætisvagna í Reykjavík. Ég man vel eftir Halldóri, reisn var yfir honum í einkennisklæðum SVA og hann ók vagninum af festu og fumleysi. Halldór komst aftur í fréttirnar nokkrum árum síðar þegar eiginkona hans, Jóhanna Birgisdóttir, ól þríbura. Sætti það að vonum miklum tíðindum enda þríburar ekki á hverju strái á Akureyri.

Spurður um umgengni almennings í vagninum svaraði Halldór: „Hún er bara nokkuð góð, og það er sáralítið um að það séu unnin skemmdarverk í vögnunum. Það er aðallega sælgætisátið og sóðaskapurinn sem því fylgir sem hefur verið vandamál, en við höfum tekið hart á slíku að undanförnu og þetta stefnir allt í rétta átt.“

Einnig var rætt við vagngestinn Þormóð Benediktsson. „Nú er loksins kominn fínn vagn hingað og var svo sannarlega kominn tími til,“ sagði Þormóður en fram kom að hann væri að drepast í fótunum, aumingja maðurinn, hefði aldrei átt bíl og notaði því vagnana mikið.

Þegar kom að almennri umgengni var Þormóður ekki eins jákvæður og Halldór. „Nú er bara að sjá hvað þetta fær að halda sér. Það er alveg voðalegt ef krakkarnir fara að vinna skemmdarverk í vögnunum. Þetta er alltaf verst á haustin þegar skólarnir byrja, hávaðinn og lætin eru mikil, en vonandi stendur þetta allt til bóta.“

Ekki var að spyrja að því, Akureyringar fjölmenntu í strætó. Í ágústmánuði 1981 fóru að jafnaði 560 manns með Strætisvögnum Akureyrar á hverjum degi og var það milli 60 og 70% aukning frá áramótunum áður, að því er fram kom í frétt Dags. Þar stóð einnig að ferðum á Brekkuna og út í Þorp hefði verið fjölgað, þannig að þær voru á hálftíma fresti frá kl. 9-12 í stað klukkutíma áður. „Höfuðáhersla er nú lögð á það hjá SVA að vagnarnir standist áætlun og að fólk geti treyst á ferðir þeirra.“

Alvöru metnaður þarna á ferðinni.

Ég notaði strætó feykilega mikið næstu árin til að komast ferða minna. Mest úr Þorpinu og niður í bæ til að reka hin ýmsu erindi og svo heim aftur. Það var þetta fína strætóskýli á gatnamótum Skarðshlíðar og Smárahlíðar, þar sem maður sté inn og út úr vagninum. Þá sjaldan hann tafðist lét maður bara fara vel um sig í skjólgóðu skýlinu. Og raulaði lítið lag, með sjálfum sér.

Fyrst eftir að ég hóf nám í MA tók ég strætó heim á daginn frá Ráðhústorgi en á morgnana skutlaði pabbi mér eða ég tók þar til gerðan rútukálf með öðrum nemendum. Sumarið 1988 tók ég bílpróf og eftir það er ég ekki viss um að ég hafi tekið strætó á Akureyri – og hefur það þó verið ókeypis um árabil, ekki satt?

Þarf að skella mér einn daginn. Gengur leið 3 enn í Þorpið?

Benz-bílarnir grænu og hvítu hurfu þó ekki alfarið úr lífi mínu. Þeir dugðu heillengi fyrir norðan en eftir það skaut alla vega einn þeirra, ef ekki tveir, upp kollinum í því ágæta bæjarfélagi Mosfellsbæ, sem ég keyri í gegnum á hverjum degi, sem skólabílar. Greinilega ólseigt í þeim, þessum mergjuðu vögnum. Ekki eru mörg ár síðan þeir hurfu af götunum, eftir um 40 ára þjónustu við borgara þessa lands.

Geri aðrir betur!

Þegar hann mætti gamla Benz-vagninum fyrst í Mosó fékk gamli nú aldeilis hlýtt í hjartað. Og hlóð ósjálfrátt hástöfum í óopinberan þjóðsöng okkar Íslendinga:

Ég er kominn heim!

Orri Páll Ormarsson er fæddur 1971. Hann ólst upp á Akureyri, er Þorpari, Þórsari, og blaðamaður á Morgunblaðinu. Pistlar hans fyrir Akureyri.net birtast hálfsmánaðarlega, á föstudögum.