Fara í efni
Pistlar

Fagurlim

TRÉ VIKUNNAR - XLII

Ferðaþyrstir Íslendingar í útlöndum hafa oft gert sér til dundurs að dást að höllum í Evrópu sem smíðaðar voru þegar Íslendingar bjuggu í moldarkofum. Við slíkar hallir má gjarnan sjá svokallaða hnútagarða á meðan helsti gróðurinn við hús á Íslandi frá sama tíma er grasið á þökunum ásamt stöku túnfífli. Það er fyrst og fremst ein tegund sem notuð er í þessa stífklipptu lágu og sígrænu lauflimgerði í hnútagörðunum. Það er tegund sem á íslensku kallast fagurlim en er sennilega betur þekkt undir latneska heitinu Buxus sempervirens L. Fagurlim er tré vikunnar að þessu sinni. 

Í desember settum við inn litla getraun er tengdist jólapistli okkar. Það var garðyrkjukonan Helen Teitsson sem bar þar sigur úr bítum og fékk í verðlaun að velja umfjöllunarefni. Hún valdi þessa tegund og því er þessi pistill tileinkaður henni.

 

Garður við danska höll, Ekeskov Slot, á Fjóni. Sjá má fagurlim sem myndar mynstur, runna sem klipptir eru í ýmiss form og dæmigert, þétt limgerði. Allt gert úr sömu tegundinni. Mynd: Sig.A. árið 2007.

Fræðiheitið

Í Grikklandi hinu forna tíðkaðist að búa til litla kassa úr sérstökum trjám bæði undir helga muni og undir smyrsl og þess háttar. Þeir kölluðu þá pyxides sem dregið var af orðinu pyknos sem merkir „þéttur“. Enn í dag má í mörgum gömlum kirkjum í Evrópu finna helgiskrín sem smíðuð eru úr viði þessara trjáa. Eins og svo margt annað tóku Rómverjar þetta upp eftir Grikkjum. Þeir kölluðu bæði kassana og trén buxus (Wells 2010). Nú er þetta nafn notað á alla ættkvíslina en tréð kallast Buxus sempervirens á latínu. Þessi sami orðstofn hefur skilað sér inn í íslensku eins og svo mörg latnesk orð. Hér á landi er algengt að nota orðið box yfir kassa, einkum litla, þétta kassa eins og upphaflega var gert. 
 

Seinna orðið, sempervirens merkir sígrænn. Það á vel við, enda er fagurlim með sígræn lauf. Að vísu er þetta ekkert sérlega lýsandi heiti fyrir tegundina vegna þess að allar 70 tegundirnar innan ættkvíslarinnar eru sígrænar. Fræðiheitið mætti þýða sem „sígræna kassatréð“. 

Íslenskt heiti

Samkvæmt íslenskri nafnahefð sem nær yfir flestar plöntur (nema stöku stofublóm) þá heita plöntur að jafnaði einu nafni, gjarnan samsettu, þar sem seinni liðurinn vísar oft til ættkvíslar. Sem dæmi má nefna gulvíði og skriðsóley. Heitið „sígrænt kassatré“ fellur ekki að þessari hefð. Í þessari grein notum við það heiti sem Íslensk málstöð stingur upp á. Það er fagurlim. Sama heiti er notað hjá nágrönnum okkar í Sólskógum sem hafa tegundina til sölu. Íslensk málstöð gefur upp samheitin eskiviður, og stórblaða eskiviður. Seinna heitið væntanlega notað til að aðgreina þessa tegund frá asísku tegundinni Buxus microphylla en microphylla vísar í lítil (micro) lauf (phylla). Sú tegund er nefnd garðalim hjá málstöðinni en það heiti er notað á B. sempervirens í Stóru Garðabókinni (1997). Í þeim garðyrkjubókum sem okkur eru aðgengilegar er fyrst og fremst fjallað um eitt yrki af þessari smáblaða tegund frá Asíu. Heitir það Green Pillow og er 30-50 cm hár og breiður krúttrunni. Hér á landi er sennilega algengara að nota latínuheitið Buxus en íslenska heitið. Við erum að reyna að venja okkur á íslenskt heiti og notum það í þessari grein, nema þegar talið berst að viðnum. Hann kallast boxviður samkvæmt hefð. Samkvæmt því mætti kalla tegundina boxtré eða boxrunna en það hefur ekki unnið sér sess. Stundum hefur heitið boxviður verið notað yfir tegundina sjálfa en við notum það ekki og það er ekki að finna í Íðorðabanka Árnastofnunar.
 
 

Tvær plöntur af fagurlimi í keri í Skotlandi. Svona er hægt að rækta tegundina á Íslandi. Mynd: Sig.A.

Ættfræði

Fagurlim er ein af um sjötíu tegundum sem finna má innan ættkvíslarinnar. Í öllum tilfellum er um að ræða sígrænar hægvaxta plöntur sem verða ekki mjög hávaxnar. Þær finnast villtar í Evrópu, Asíu, Ameríku og Afríku. Flestar tegundirnar eru allt of suðlægar fyrir Ísland. Þær eru fyrst og fremst í regnskógum eða í nágrenni þeirra. Aðeins örfáar þola frost og þá aðeins asískar eða evrópskar tegundir. Mestri fjölbreytni ná tegundirnar á Kúbu (um þrír tugir tegunda), Kína (17 tegundir) og Madagaskar (9 tegundir). Grasafræðingar hafa skipt ættkvíslinni í þrjá hópa eftir skyldleika. Aðeins plöntur úr fyrsta hópnum koma til greina á Íslandi. Það eru plöntur sem eru frá Evrópu, Asíu og norðvesturhluta Afríku. Hinir hóparnir eru annars vegar afrískar og hins vegar amerískar. Þær þola ekki frost. Í þessum pistli fjöllum við fyrst og fremst um evrópsku tegundina Buxus sempervirens en ein asísk tegund flýtur með, enda er hún stundum ræktuð í Evrópu, eins og nefnt er hér að framan. 

 

Fagurlim klippt þannig að það myndi einskonar hnúta. Með því eru aðrir runnar og fjölæringar. Broddar, Berberis spp. eina mest áberandi. Mynd: KarlGercens.com

Lýsing

Algengast er að sjá fagurlim sem stífklippt limgerði. Sé það ekki gert þá geta þetta orðið státin tré með tíð og tíma. Það er að minnsta kosti þannig víða um sunnanverða Evrópu. Þetta geta orðið stórir runnar eða lítil tré sem verða frá rúmlega mannhæð og allt að 10 metrum (Tudge 2005). Blöðin eru lítil og sporöskjulaga, fremur þykk og sígræn og standa gagnstæð á greinunum. Liturinn er frá dökkgrænu yfir í gulgrænt. Hver planta er tvíkynja og ber bæði karlkyns og kvenkyns æxlunarfæri. Blómin eru gulgræn og ekki áberandi.
 
 

Þessi mynd sýnir ágætlega hversu þéttur laufmassinn getur verið. Krakkar dunduðu sér við að búa til þetta andlit með vatnsbrúsum og rörum úr þeim. Mynd: Sig.A.

Í hinum stóra heimi eru til mörg yrki af fagurlimi. Með því að velja rétt yrki má ráða nokkuð hvað limgerðunum er ætlað að verða há. Þannig má nefna yrkið Handsworthensis sem sagt er harðgert og á að ná um þriggja metra hæð. Það er mælt með þessu yrki í mörgum garðyrkjubókum (t.d. John Brookes 1991, The Royal Horticultural Society 1996). Óvíst er hvernig því muni vegna hér á landi ef og þegar það verður flutt inn. Við viljum einnig nefna yrki sem hefur verið verðlaunað sérstaklega af Konunglega breska garðyrkjufélaginu (RHS). Það heitir Suffruticosa og er mjög þétt, glansandi grænt yrki sem getur orðið um metri á hæð og þolir klippingu einstaklega vel. Það má klippa það niður í um 15 cm hæð ef vilji er fyrir hendi. Þetta yrki er mest notað í svokallaða hnútagarða. Í litlum görðum erlendis má oft finna fagurlim í lágvöxnum, þéttum brúskum eða limgerðum. Í stærri görðum og þar sem plássið er meira eru hærri yrki oftast notuð, stundum stífklippt, stundum frjálslegri í vextinum. Mjög algengt er að sjá bjöllulaga form á stífklipptum runnum sem andstæður við frjálslegra form lauffallegra runna. Vænta má þess að sjá svipaða notkun hérlendis á næstu árum í skjólgóðum görðum.  

 

Óklippt fagurlim í Norðymbralandi á Englandi. Myndin fengin frá Wikepediu.

Notkun til skrauts

Allt frá tímum Rómverja hefur fagurlim verið notað í lágvaxin klippt limgerði og einnig verið klippt í allskonar form. Á það jafnt við hvort heldur það er klippt í einföld form eða flóknar myndir. Það vex mjög hægt og þolir svo vel klippingu að það má forma það nánast í hvað sem fólki dettur í hug. Rómverjar fluttu þennan sið með sér um gjörvallt heimsveldi sitt og við fornleifauppgröft víða í álfunni finnast dæmi þess að fagurlim hafi verið plantað við rómversk hýbýli. Rómverski sagnfræðingurinn Plinyus eldri lýsti garðmenningu landa sinna og sagði að fagurlim mætti klippa í óteljandi form. Svo bætti hann við að sumir klipptu út bókstafi svo þeir gætu skrifað nöfn garðyrkjumanna eða húsbænda þeirra. Þessi síðast nefndi siður virðist nú að mestu aflagður en enn er fagurlim klippt í óteljandi form. Plinyus sagði líka að klippa mætti fagurlim í litlar rúmfræðieiningar, eins og pýramída, kassa eða kúlur, en einnig í form dýra. Hvoru tveggja þekkist enn (Wells 2010).
 
Danskt fagurlim. Það tekur tíma að halda því svona vel klipptu. Myndir: Sig.A.

Hátíska

Óhætt er að segja að hátindur ræktunar á fagurlimi hafi verið þegar formfastir garðar voru hvað mest í tísku á miðöldum. Það er eins og þeim sem áttu garðana hafi verið mikið í mun að sýna að þeir réðu yfir náttúrunni og gátu mótað hana að vild. Enn eru til nokkuð viðhaldsfrekir garðar þar sem fagurlim skipar stóran sess. Slíkir garðar eru stundum nefndir hnútagarðar á erlendum tungumálum. Sennilega er frægasti garður þessarar tegundar við Versalahöllina í Frakklandi. Um síðir dró mjög úr vinsældum þessara garða og þeir fengu náttúrulegra yfirbragð. Samt sem áður er það svo að víða í Evrópu standa hnútagarðar enn, einkum við hallir (eða stórhýsi með hallardrauma) þar sem garðyrkjumenn eru í fullu starfi við að halda þeim stífklipptum.
 
 

Við sjálfa Versalahöll má sjá dæmigerðan hnútagarð þar sem stífklippt limgerði úr fagurlimi afmarka blómabeð. Fjær má sjá runna sem klipptir eru í keilur. Þær gætu sem best einnig verið úr fagurlimi. Myndin fengin af þessari auglýsingasíðu.

Notkun á Íslandi

Enn sem komið er má óvíða sjá fagurlim í íslenskum görðum, enda er það hér á mörkum þess að halda velli. Tegundin er næstum of suðlæg til að þrífast hér á landi. Þar sem fagurlim er að finna er það gjarnan í stórum kerjum eða í beðum þar sem gott skjól er að finna. Sérstaklega er mikilvægt að planta því þar sem frostkaldir vindar ná sér ekki upp. Á það reyndar við um flesta sígræna skrautrunna. Hér á landi er gott að sjá til þess að plönturnar fái næga næringu en í erlendum garðyrkjubókum er sagt að þær þoli hvaða jarðveg sem er svo framarlega sem hann er ekki vatnsósa (t.d. The Royal Horticultural Society 1996).
 
 

Ungar plöntur af fagurlimi í ræktun á Íslandi. Mynd: Sig.A.

Í Stóru Garðabókinni er sýnd mynd af dæmigerðu hnútlimgerði og sagt að hér mætti nota loðvíði eða gljámispil í sama tilgangi (Ágúst H. Bjarnason 1996). Við mótmælum þessu ekki en vitum að hægt er að rækta fagurlim til skrauts á skýldum stöðum. Reynslan er misjöfn en mörgum ræktendum hefur gengið prýðilega að rækta fagurlim í görðum. Má nefna að hinn mikli ræktandi, Sigurður Þórðarson, hefur góða reynslu af tegundinni í meira en áratug. Hann hefur fjölgað plöntunum sjálfur með græðlingum og plantað víða í garðinn sinn. Veturinn 2022-2023 reyndist mörgum plöntutegundum erfiður og þá varð mikið kal í sumum plöntum af fagurlimi en aðrar sluppu alveg hjá Sigurði. Það verður að teljast merkilegt að veturinn fór misjafnlega með plöntur sem stóðu hlið við hlið þótt um sama yrki væri að ræða (Sigurður 2023).

Boxviður

Þegar talað er um við fagurlims er oftast talað um boxvið með vísan í hefðina og í latínuheitið. Hann er samt ekki eingöngu notaður til kassagerðar. Boxviður hefur lengi verið talinn mjög verðmætur í hverskyns fína smíði og handverk. Hann er ljósgulur, þéttur og fíngerður en ekki er mikið til af honum þar sem stofnar runnanna verða varla meira en 20 cm í þvermál. Ekki nóg með það. Ræturnar hafa einnig verið nýttar til smíða. Má nefna sem dæmi að það þykir voða fínt að nota þær í handföng á rýtingum. Á ensku hafa harðar ræturnar verið nefndar dudgeon (Wells 2010). Í meðförum Shakespeares talaði Macbeth um „The blade on dudgeon“ þegar hann talaði um drápsvopnið. Gaman að segja frá því að aðalleikarinn í Midsomer Murders eða Barnaby ræður gátuna, eins og þættirnir heita í íslenskri þýðingu, heitir einmitt Neil Dudgeon. Hversu oft hafa rýtingar með við boxviðarhaldi verið morðvopn í þeim þáttum? 
 
 

Skjáskot úr sjónvarpsþáttunum vinsælu. Oft má sjá fagurlega klippt fagurlim í görðum í Midsomer. Látið samt ekki blekkjast. Þetta virðist vera einhver hættulegasti staður í heimi með tvö til fjögur morð á viku, ef marka má þættina.

Enn er ónefnt að bæði viður úr rótum og stofni hefur lengi verið eftirsóttur til allskonar útskurðar og í fína rennismíði. Sennilega er það helsta notkun viðarins á okkar tímum. Einnig mælir hefðin fyrir að reglustikur eru gjarnan smíðaðar úr þessum viði en síðustu áratugi hefur plast oft leyst hann af hólmi. Sjálfsagt muna þó margir lesendur eftir ljósgulum tréreglustikum sem sennilega eru úr boxviði. Svo kann að vera að þeir sem stunda hina göfugu skákíþrótt hafi handleikið þennan við, því hvítu taflmennirnir eru oft úr honum.

 

Þessir hvítu taflmenn eru úr boxvið. Myndin fengin héðan.

Fyrr á öldum var einnig algengt að nota viðinn í ýmiss konar blásturshljóðfæri. Enn má oft finna blokkflautur og sekkjapípur sem að hluta eða heild eru gerð úr boxvið. Annars hefur dregið mjög úr þessari notkun hin síðari ár og aðrar, ódýrari viðartegundir tekið við.

 
Sópran- og altblokkflautur úr boxvið. Áferðin mjög dæmigerð fyrir tegundina. Mynd: Helen Teitsson.

Þegar farið var að prenta bækur voru stafir gjarnan skornir út úr viðnum en fljótlega fóru prentarar frekar að nota stafi úr málmi. Þó var það svo að þegar heilar blaðsíður voru skornar út, með myndum og öllu saman, þótti ekkert jafnast á við viðinn af fagurlimi til bókagerðar (Wells 2010, Tudge 2005).

Heimkynni

Ljóst er að villt fagurlim hefur frá örófi vaxið nálægt Miðjarðarhafi, meðal annars í Grikklandi hinu forna og á Ítalíu. Einnig um vestanverða Norður-Afríku og austur til Asíuhluta Tyrklands. Þegar Rómverjar fóru að leggja undir sig lönd fluttu þeir með sér ýmsa siði, byggðu vegi og vatnsleiðslur sem enn standa, hófu ræktun á víni þar sem það var hægt og margt fleira. Eitt af því sem fylgdi þeim víða var fagurlimið sem þeir notuðu til að skreyta í kringum byggingar sýnar. Þar sem það á annað borð þreifst gat það sáð sér út og haldið velli eftir að Rómverjar yfirgáfu svæðin. Því er í dag hreint ekki vitað hvar í Evrópu fagurlimið telst vera upphaflegt og hvar það hefur numið land í kjölfar þess að Rómverjar settust að. Þetta er ástæða þess að í bókum er stundum sagt að til dæmis á Bretlandseyjum sé ein tegund sígrænna lauftrjáa en stundum eru tegundirnar sagðar tvær. Hin er kristþyrnir eða Ilex spp. Hvort heldur fagurlimið telst vera innflutt eða upprunalegt á Bretlandseyjum (þá aðeins suðurhlutanum) dettur varla nokkrum manni í hug að ráðast gegn því og reyna að uppræta það. Það hvort tegund telst góð eða slæm hefur varla neitt með það að gera hvenær eða hvernig þær bárust til viðkomandi staða.

 

Smellið hér til að sjá allan pistil Sigurðar

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga
 
  • Vikulega birtist pistillinn Tré vikunnar á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga. Akureyri.net birtir hluta hvers pistils í því skyni að vekja athygli á skrifunum.

Lífið í skógarmoldinni

Sigurður Arnarson skrifar
29. febrúar 2024 | kl. 06:00

Geðdeild, sjálfshjálparnámskeið eða dómssalur?

Rakel Hinriksdóttir skrifar
27. febrúar 2024 | kl. 16:20

Og Björk að sjálfsögðu

Sverrir Páll skrifar
27. febrúar 2024 | kl. 15:00

Hús dagsins: Strandgata 19 b; Laxamýri

Arnór Bliki Hallmundsson skrifar
27. febrúar 2024 | kl. 06:00

Malarvöllur

Sigmundur Ernir Rúnarsson skrifar
26. febrúar 2024 | kl. 11:30

Framúrskarandi Gaukshreiður

Skapti Hallgrímsson skrifar
26. febrúar 2024 | kl. 10:00