- Vikulega birtist pistillinn Tré vikunnar á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga. Akureyri.net birtir hluta hvers pistils í því skyni að vekja athygli á skrifunum.
Dularfull vænghnota á Íslandi
![](/static/news/lg/1710928056_sigurdur-ljosari.jpg)
TRÉ VIKUNNAR - LXIII
Eins og kunnugt er lifðu ýmisar trjátegundir á Íslandi á því jarðsögutímabili sem kallast tertíer. Fæst þeirra eru hér lengur. Lengi var einhvers konar landbrú frá Grænlandi, yfir Ísland og Færeyjar, til Skotlands. Eftir henni gátu plöntur flust á milli landa. Þegar Atlandshafið hélt áfram að stækka vegna landreks sökk þessi landbrú smám saman og samgangur plantna varð torveldari. Þegar landbrúin var horfin hélt náttúruvalið auðvitað áfram að gera sínar tilraunir. Þetta leiddi til þess að á Íslandi þróuðust smám saman trjátegundir sem hvergi voru til annars staðar í heiminum. Þetta er alveg sama þróun og á öðrum afskekktum eyjum um allan heim, nema hvað hér eyddi ísöldin þessari tilraunastofu náttúrunnar.
Á Íslandi eru leifar þessara trjáa misjafnlega algengar í jarðlögum. Ef til vill er dularfyllsta tegundin vænghnotutré, Pterocary spp., sem hér þróaðist en hefur ekki skilið eftir sig jafn auðgreindar leifar og margar aðrar tegundir sem hér hafa fundist. Því vitum við ekkert allt of mikið um þessa tegund. Allt bendir þó til að þessi vænghnota sé einstök á heimsvísu. Pistill vikunnar fjallar um þessa dularfullu og einlendu vænghnotu.
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_57f87d8d59f948728eb8985834179e1d~mv2.jpg/v1/fill/w_814,h_542,al_c,q_85,usm_0.66_1.00_0.01,enc_auto/5e2689_57f87d8d59f948728eb8985834179e1d~mv2.jpg)
Vænghnota að gerðinni Pterocarya x rehderiana að hefja laufgun snemma vors í Butepark í Cardiff í Veils. Mynd: Sig.A.
Lýsing
Stofnar vænghnotu eru oftast beinir og flottir á ungum trjám sem vaxa við góðar aðstæður. Þegar tréð eldist fer það að setja mikil stofnskot eða rótarskot sem vaxa upp mjög nálægt trénu. Því myndast oft, með tíð og tíma, mikið þykkni stofna hjá villtum vænghnotum. Svipaðan vöxt þekkjum við hér á Íslandi hjá gömlum birkitrjám, nema hvað þeir stofnar eru að jafnaði ekki eins beinvaxnir og stofnar vænghnotunnar. Í garðrækt eru þessir aukastofnar gjarnan klipptir af. Í görðum er líka brugðist við samkeppni við annan gróður og meindýrum gjarnan haldið í skefjum. Því er það svo að trén verða oft hærri og glæsilegri í garðrækt en þar sem þau vaxa villt.
Stundum eru sumar tegundirnar ræktaðar til viðarframleiðslu. Til þeirrar framleiðslu er oftast ræktuð blendingstegundin Pterocary fraxinifolia x P. stenoptera. Hún hefur mikinn blendingsþrótt og vex enn hraðar en báðir foreldrarnir. Þetta er sambærilegt við blendingstegund lerkis sem við ræktum hér á Íslandi. Þá er evrópulerki og síberíulerki blandað saman og við fáum lerkiblending sem kallast 'Hrymur' sem vex betur en báðir foreldrarnir. Timbur vænghnotutrjáa er notað á sama hátt og hnotutré en þykir þó ekki standa því jafnfætis að gæðum.
Blómin á vænghnotum birtast á 15-45 cm löngum reklum og það tekur hneturnar um hálft ár að þroskast. Á hverri hnetu eru tveir vængir og hlýtur ættkvíslin nafn sitt af þeim. Reklarnir geta haft 20-80 hnetur hver. Sagt er að þessi blóm, ásamt hnetunum, séu það sem helst gerir tegundina eftirsóknarverða í garðrækt.
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_1c02f1733a524829948ae4ce0c0c3564~mv2.jpg/v1/fill/w_600,h_903,al_c,q_85,enc_auto/5e2689_1c02f1733a524829948ae4ce0c0c3564~mv2.jpg)
Þetta gæti sem best verið stærsta vængnotutré Hollands. Þar vex tegundin ekki villt. Ætli þetta tré líkist þeim sem eitt sinn uxu á Íslandi? Myndina tók Dennis Prinsze og birti á Facebooksíðunni Big Tree Seekers.
Ættfræði
Allar þessar ættkvíslir eiga það sameiginlegt að mynda orkuríkar hnetur sem eru eftirsóttar til átu af mörgum spendýrum. Fræin, eða hneturnar, eru þung, eða þungar, og geta ekki borist langt frá móðurplöntunni nema með hjálp dýra sem í sumum tilfellum safna þeim saman og flytja jafnvel um töluverðan veg í forðabúr sín. Okkar ættkvísl hefur að auki vængi þannig að fræin geta borist dálítið í burtu með golunni. Þyngdin gerir það reyndar að verkum að þau svífa ekki mjög langt. Á vindasömum svæðum geta þau líka fokið eftir jörðinni uns vængirnir brotna af. Ef til vill hefur það skipt máli á Íslandi þegar tegundin var hér. Fræin hafa þá getað fokið til svæða þar sem heppilegt gat verið að spíra. Hver veit nema að íslenska vænghnotan hafi verið landnámsplanta á nýjum hraunum á tertíer? Rétt er að geta þess að fræin geta ekki fokið langa vegu yfir opið haf. Tilvera þessa trés er því ein af sönnunum þess að hér hafi verið landbrú.
Ættin öll treystir á vindfrævun og flest trén mynda rekla, ekki ósvipað og við þekkjum hjá víði og ösp. Hjá vænghnotum eru þeir mjög stórir og áberandi. Samkvæmt Tudge (2005) bendir flest til þess að ættin hafi orðið til á hlýjum stöðum fyrir um fimmtíu milljónum ára. Á því jarðsögutímabili var öll jörðin mun heitari en nú er. Þegar tók að kólna, bæði á Íslandi og víðar, hefur þróunin ekki getað fylgt breytingunum eftir nema að hluta til. Þess í stað hafa trén hörfað suður á bóginn þar sem þau lifa enn. Þær tegundir sem voru á eyjunni Íslandi gátu ekki hörfað neitt. Því fór sem fór og íslensku tegundirnar dó út. Nú má finna tegundir ættarinnar villtar í Norður- og Mið-Ameríku, í Andesfjöllum Suður-Ameríku og um sunnanverða Evrópu. Einnig í Asíu, einkum í suðaustur hluta álfunnar og á Indlandi. Einnig eru til tegundir innan ættarinnar sem þola svalara loftslag en meginþorrinn. Ættkvísl vænghnotutrjáa vex ekki eins víða og aðrar tegundir ættarinnar. Þær vaxa nú aðeins villtar í Asíu.
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_e900d869c34e4783b0656678ef45b473~mv2.png/v1/fill/w_404,h_270,fp_0.50_0.50,q_90/5e2689_e900d869c34e4783b0656678ef45b473~mv2.webp)
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_fabd89dfa0b94589932296e5cbbe4672~mv2.png/v1/fill/w_405,h_270,fp_0.50_0.50,lg_1,q_90/5e2689_fabd89dfa0b94589932296e5cbbe4672~mv2.webp)
Vænghnotur, Pterocarya spp.
Hvort heldur sem tegundirnar eru færri eða fleiri má segja að allar tegundir ættkvíslarinnar vaxa eingöngu villtar í Asíu á okkar tímum. Þær vaxa samt ekki allar á tiltakanlega hlýjum stöðum. Aðrar ættkvíslir ættarinnar má finna víðar eins og að framan greinir.
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_19053e8432814c30a527a50f40f0cf3c~mv2.png/v1/fill/w_498,h_297,al_c,lg_1,q_85,enc_auto/5e2689_19053e8432814c30a527a50f40f0cf3c~mv2.png)
Teikning úr grein Friðgeirs og félaga frá árinu 2005 sem sýnir dæmigerða vænghnotu.
Kólnun
Í öðru lagi geta tré fært sig sunnar eða norðar á hnöttinn þar sem loftslag hentar betur. Þessi leið var ekki í boði fyrir íslenskar tegundir þegar hér tók að kólna enda landbrúin farin. Þetta er samt leið sem margar tegundir fetuðu fyrir ísöld. Plöntur í Evrópu lentu þá í töluverðum vanda því Alparnir snúa í vestur-austur og lokuðu flóttaleiðinni. Í Ameríku snúa helstu fjallgarðar í norður-suður og þar gekk flóttinn betur. Þetta er meginástæða þess að tegundafjöldi trjáa er núna meiri í Ameríku en Evrópu. Í þriðja lagi geta plöntur drepist og horfið af yfirborði jarðar. Þær deyja út. Það varð hlutskipti flestra tegunda á Íslandi. Sumar drápust á ísöld en margar tegundir voru horfnar löngu áður en hún gekk í garð enda hafði þá kólnað mikið þótt ekki væri komin ísöld.
Í grein eftir Leif A. Símonarson og Jón Eiríksson frá árinu 2012 fara þeir í gegnum þessa kólnunarsögu út frá steingervingum í setlögum á Íslandi. Er bent á þá grein til frekari fróðleiks.
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_a47ef29e59ff45ef9d18a9ac2742cba9~mv2.jpg/v1/fill/w_814,h_611,al_c,q_85,usm_0.66_1.00_0.01,enc_auto/5e2689_a47ef29e59ff45ef9d18a9ac2742cba9~mv2.jpg)
Pterocarya fraxinifolia í garði Rosenborgarhallar í Kaupmannahöfn. Mynd: Þorsteinn Þorgeirsson.
Fundur á Íslandi
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_fbf13d2ad00c41439fea925f3616e4e1~mv2.png/v1/fill/w_370,h_497,al_c,lg_1,q_85,enc_auto/5e2689_fbf13d2ad00c41439fea925f3616e4e1~mv2.png)
Myndin sýnir tengsl Íslands við Evrópu og Ameríku frá paleósentíma til nútíma. Samkvæmt henni var landbrúin horfin á míósen. Stóru aldinin sem Friðgeir og félagar lýstu árið 2005 eru frá seinni hluta þess tímabils. Þessi mynd er úr grein sem Margrét Theódóra Jónsdóttir skrifaði árið 2009. Hún fékk myndina lánaða frá Ziegler 1982.
Dularfyllst þessara trjáa þykir okkur vænghnotan. Hinar eru miklu betur skilgreindar. Samt hafa menjar um tegundina fundist í mörgum setlögum. Steingerðar plöntuleifar hennar teljast frekar eða nokkuð algengar í setlögum sem eru 10-8 milljón ára gömul, samkvæmt Friðgeiri og félögum. Leifarnar hafa fundist við Tröllatungu, Gautshamar, Mókollsdal, Skarðsströnd og Húsavíkurkleif. Má nefna sem dæmi að Margrét Theódóra Jónsdóttir (2009) segir frá því að laufblöð tegundarinnar séu með algengustu laufblöðum í Húsavíkurkleif. Það sem gerir þetta dálítið erfitt er að á öllum þessum stöðum eru það fyrst og fremst smáblöð sem fundist hafa.
Aðeins einu sinni hefur fundist samsett laufblað og aðeins eitt vængaldin. Hvoru tveggja fannst í Hrútagili í Mókollsdal á Ströndum árið 1967. Á hinum stöðunum hafa aðeins fundist smáblöð vænghnotunnar.
Því er ekki á miklu að byggja til að lýsa þessari tegund nema mikill fjöldi smáblaða. Það gerir hana ákaflega dularfulla og í raun vitum við lítið um útlit hennar.
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_be1d1c01c796470893a579105e0a122e~mv2.jpg/v1/fill/w_477,h_235,al_c,lg_1,q_80,enc_auto/5e2689_be1d1c01c796470893a579105e0a122e~mv2.jpg)
Smáblað af vænghnotu með einsleitar tennur á blaðrönd og ósamhverfan blaðbotn. Hvoru tveggja einkennandi fyrir ættkvíslina. Svarta lárétta strikið neðst til vinstri er 5 cm. Myndin er úr grein Friðgeirs og félaga frá 2005.
Frjókorn
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_3329f2409af447edbfd6a5e4e45675f7~mv2.jpg/v1/fill/w_592,h_899,al_c,q_85,enc_auto/5e2689_3329f2409af447edbfd6a5e4e45675f7~mv2.jpg)
Pterocarya stenoptera er frá Kína en hér vex hún á Ítalíu. Mynd: Maria Franco og birti hana á Facebookhópnum Unique Trees.
Reynsla af endurheimt
Nafnið
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_d5be42e7a0e64d539b19cbf863c47572~mv2.jpg/v1/fill/w_814,h_542,al_c,q_85,usm_0.66_1.00_0.01,enc_auto/5e2689_d5be42e7a0e64d539b19cbf863c47572~mv2.jpg)
Pterocarya fraxinifolia vex villt í austurhluta Tyrklands, Norður-Íran og í Kákasus. Þetta eintak er í grasagarðinum í Edinborg. Myndin tekin í október 2021. Þá er tréð að fara í haustliti eins og sjá má. Mynd: Sig.A.
Laufblöð á Íslandi
Útdauðar tegundir vænghnotu eru vel þekktar úr jarðlögum annars staðar í heiminum. Í flestum tilvikum eru það aðeins smáblöð, rétt eins og hér.
![](https://static.wixstatic.com/media/5e2689_c896ec90faba491498c463582754fbf7~mv2.png/v1/fill/w_392,h_519,al_c,lg_1,q_85,enc_auto/5e2689_c896ec90faba491498c463582754fbf7~mv2.png)
Eina samsetta laufblað vænghnotu sem fundist hefur á Íslandi. Sjö smáblöð á stöngli eins og sjá má. Svarta lárétta strikið til hægri er 5 cm. Myndin er úr grein Friðgeirs og félaga frá 2005.
Hneturnar
![](/static/news/xs/1725069208_stefoslo24.jpg)
![](/static/news/xs/lind2384-2-2x.jpg)
Hver er þín fyrirmynd?
![](/static/news/xs/johann-areliuz-pistlar.jpg)
Stelpustrákur
![](/static/news/xs/1724840294_1-sigurdur-nota.jpg)
Þyrniættkvíslin
![](/static/news/xs/1724754154_1713889706_rakel.jpeg)
„Friðurinn heltekur mig alltaf“
![](/static/news/xs/1724748714_olafur-thor-pistlar.jpg)