Pistlar

Landnám skógarfugla

Sigurður Arnarson skrifar 25. mars 2026 | kl. 11:00

TRÉ VIKUNNAR - 157

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Skógrækt hefur verið stunduð á Íslandi í meira en heila öld með þeim árangri að nú eru um 2% landsins vaxin skógi. Þar af er um 1,5% vaxið birkiskógi og -kjarri en plantaðir skógar þekja um hálft prósent landsins. Sums staðar hefur þetta gengið hraðar fyrir sig en annars staðar hægar. Eyjafjörður er í fyrrnefnda hópnum og nú lætur nærri að 5% lands í firðinum sé vaxið skógi. Reyndar verður að geta þess að þetta eru íslensk viðmið. Ef notuð eru erlend viðmið, til dæmis viðmið UNICE, sem er efnahagsráð FAO, er skógarþekjan aðeins 0,6%. Þar er miðað við að skógar séu að lágmarki hálfur hektari að stærð þar sem trjáþekjan er að minnsta kosti 10% og trén séu að lágmarki fimm metrar á hæð eða líkleg til að ná þeirri hæð.

Þótt skógar séu enn fremur fágætir á landinu er árangurinn vel sjáanlegur. Hann sést meðal annars á því að skógarfuglum hefur fjölgað og nýjar tegundir hafa reynt að nema hér land. Framtíð sumra þeirra er trygg en aðrar eru enn að reyna fyrir sér. Sjálfsagt tekst varanlegt landnám hjá einhverjum þeirra með tíð, tíma og auknum skógum.

Auðnutittlingur, skógarþröstur og músarrindill eru meðal hefðbundinna skógarfugla á Íslandi sem hafa verið hér öldum og árþúsundum saman. Ef til vill voru hér fleiri tegundir skógarfugla við landnám sem hurfu með skógunum. Um það er ekkert hægt að fullyrða. Fyrstu myndina tók Sigurður H. Ringsted en hinar tvær tók Emma Hulda Steinarsdóttir.

Sem dæmi um mikilvægi skóga fyrir íslenska fugla má nefna að auðnutittlingar urðu ekki áberandi á Suðurlandi fyrr en eftir 1970 því þá uxu upp skógarlundir og trjágróður í þéttbýli sem þeir sóttu í. Fyrir þann tíma voru þeir sjaldséðir (Örn 2025). Svipaðar sögur má sjá í pistli okkar um fuglinn. Ef til vill munaði ekki miklu að sá fugl hyrfi alveg af landinu með skógunum. Fyrst við erum á Suðurlandi má nefna að skógarþrestir urðu að láta sér nægja að verpa á jörðu niðri á sömu slóðum þar til nógu stæðileg tré uxu upp til að bera hreiðurkörfur þeirra. Líklega áttu kettir þátt í að fæla þá upp í tré. Nú verpa skógarþrestir að sjálfsögðu í trjám í skógum og þéttbýli á Suðurlandi eins og annars staðar þar sem tré er að finna á landinu (Örn 2025). Er það í takt við nafn hans.

Í nágrannalöndum okkar lifir fjöldi fuglategunda í skógum en aðeins lítill hluti þeirra finnst að jafnaði í íslenskum skógum. Aukin skógrækt gæti hugnast mörgum þeirra ef þeir á annað borð bærust til landsins.

Í þessum pistli veltum við fyrir okkur hvað til þarf svo að fleiri fuglategundir gætu numið land í íslenskum skógum.

Ein af þeim fuglategundum sem reynt hafa hér landnám á undanförnum árum er gráþröstur. Á myndinni þarf hann að hafa sig allan við að ná í reyniber. Gráþröstur er hér algengur vetrargestur. Á Bretlandseyjum er hann einnig vetrargestur og lifir þar mestmegnis á berjum. Með aukinni ræktun berjarunna og -trjáa aukast líkurnar á að hann setjist varanlega að hér á landi. Mynd: Sigurður H. Ringsted.

Íslensk fuglafána

Fána íslenskra fugla er nokkuð óvenjuleg miðað við það sem við þekkjum í löndunum í kringum okkur. Þegar litið er til fjölda tegunda eru sjófuglar, endur og vaðfuglar áberandi en spörfuglar fremur fáir (Einar og Jóhann Óli 2002, Náttúrufræðistofnun 2024). Samt er talið að spörfuglar séu um 60% af þeim rúmlega 11.000 tegundum fugla sem þekktar eru í heiminum. Á vef Náttúrufræðistofnunar segir að hér á landi hafi 110 tegundir fugla verpt svo vitað sé og að þar af verpi 75 tegundir hér að staðaldri. Að auki eru sjö fuglategundir sem teljast á mörkum þess að nema hér land samkvæmt sömu heimild.

Frá lokum 19. aldar hafa bæst við þó nokkrar tegundir en flestar þeirra eru andfuglar og máfar. Því miður hafa tvær tegundir fugla hætt varpi á tímabilinu. Það eru keldusvín og haftyrðill. Sú þriðja, geirfuglinn, er útdauður (Einar og Jóhann 2002). Síðustu fuglar þeirrar tegundar voru veiddur í Eldey árið 1844. Í nýbirtri skýrslu Náttúrufræðistofnunar (2026) er þriðju tegundinni bætt við þær sem hætt hafa varpi á Íslandi. Það er gráspör en ekki er vitað til að hann hafi reynt hér varp fyrr en á 20. öld. Fyrsta hreiðrið fanst árið 1959. Síðan hefur hann oft reynt varp og verpti árlega á Íslandi um nokkurt skeið. Því varpi lauk um 2015 en síðan hefur hann verið hér nær árlegur flækingur.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn

Til baka í yfirlit pistla