Hús dagsins: Aðalstræti 54 og 54a

Það má eflaust færa rök fyrir því, að Nonnahús sé eitt frægasta húsið á Akureyri á heimsvísu. Það er nefnilega kennt við rithöfundinn Nonna eða Jón Sveinsson sem naut mikilla vinsælda víða um heim m.a. á meginlandi Evrópu (þar sem hann var lengst af búsettur) og bækur hans þýddar á tugi tungumála. Mögulega er Nonni þó orðinn ókunnur yngstu lesendunum, heima sem erlendis, en fólk hvaðanæva að úr heiminum sækir engu að síður Nonnahús heim ár hvert. Hið rúmlega 170 ára gamla Nonnahús hreykir sér þó ekki hátt heldur stendur næsta lítillátt að húsabaki við Aðalstrætið, næst norðan við Minjasafnsgarðinn og Minjasafnskirkjuna. En að baki hvaða húss stendur Nonnahús? Það er nefnilega Aðalstræti 54 og 54a.

Lýsing og fyrstu (skráðu) áfangar byggingarsögu

Aðalstræti 54 og 54a kemur fyrir sjónir sem eitt hús en er í raun tvö hús, byggð með áratugs millibili. (Raunar eru þau byggð á sitt hvorri öldinni). Enda þótt húsin séu vissulega tvö, þó sambyggð séu, verður hér, til hægðarauka, talað um húsin sem eina heild og talað um suðurhluta (54) og norðurhluta (54a). Suðurhluti hússins, byggður 1896, er einlyftur með háu risi og miðjukvisti, og inngönguskúrum á suðurstafni og nyrst á bakhlið. Norðurhlutinn, byggður 1905, er tvílyftur með lágu, aflíðandi risþaki og inngönguskúr á norðurhlið (stafnar þessa húshluta snúa A-V). Á bakhlið er einnig mjög smár kvistur með aflíðandi þekju. Húsið er klætt steinblikki á veggjum að undanskildum inngönguskúr á suðurhlið þar sem er láréttur panell. Í kverkinni, á milli kvists suðurhúss og norðurhluta, var einhvern tíma gerður kvistur með aflíðandi þekju en þar hafði áður verið smærri, stakstæður kvistur. Hvenær þessi breyting var gerð liggur ekki nákvæmlega fyrir, en þessarar framkvæmdar virðist ekki getið í bókunum bygginganefndar. Kannski var það um svipað leyti og húsið var blikkvarið, sem var líkast á 4. áratug 20. aldar, en steinblikkið var móðins þá. Í húsinu eru nýlegir sexrúðugluggar í suðurhluta og krosspóstar í norðurhluta. Nýlega hafa farið fram miklar endurbætur á húsinu m.a. gluggaskipti, auk þess sem suðurforstofa var endurbyggð frá grunni en þó með upphaflegu lagi. Sú skartar skemmtilegum skrautlegum gluggapósti. Grunnflötur suðurhluta, samkvæmt ónákvæmum loftmyndamælingum af map.is, mælist um 7,5m x 10m, útskot að vestan (aftan) er nærri 2x2,5m og forstofubygging á suðurstafni 2,4x3,6m. Grunnflötur norðurhluta mælist um 6,1x8,5m, forstofubygging að norðan um 1,6x3,2m.

Það var þann 6. júní árið 1896 að Bygginganefnd bókaði að Davíð kaupmaður Sigurðsson fengi að reisa hús, 16 álnir (ríflega 10m) á lengd og 11 álnir (tæpir 7m) á breidd og fylgir sögunni, að teikning fylgi beiðni Davíðs. Hún hefur ekki varðveist en gera má ráð fyrir, að hana hafi Davíð sjálfur gert. Bygginganefnd setti ákveðin skilyrði um afstöðu hússins gagnvart húsi Jóns Chr. Stephánssonar og kirkjunnar en einnig að húsið skyldi vera fimm álnir frá girðingu við garðinn eða lóðarmörk (sbr. Bygg.nefnd. Ak. 1896: nr. 128). Davíð var í raun að byggja annað hús á lóð sinni, en hann átti fyrir 40-50 ára gamalt hús ofar á lóðinni, sem síðar varð þekkt sem Nonnahús. Árið 1904 fékk Davíð leyfi til að reisa skúr við húsið, 5 álnir (3,65m) í austur og vestur og 3 ½ álnir (2,15m) í suður af húsi sínu (sbr. Bygg.nefnd. Ak. 1904: nr. 270). Þar virðist vera um að ræða inngönguskúr á suðurhlið. Þó er þess getið í Húsakönnunum, að inngönguskúr þessi hafi ekki verið byggður fyrr en 1944. Vorið 1905 bókar Bygginganefnd, að Davíð sé heimilað að byggja við norðurstafn hússins, 10x12 álnir, jafnháa húsi og […]Snúi viðbyggingin þvert við húsinu, austurstafninn er veit að Aðalstræti, gangi 1 al. lengra, en austurhlið hússins er nú (sbr. Bygg.nefnd. Ak. 1905: nr.290). Þar er kominn norðurhluti hússins. Síðar urðu þessir húshlutar aðskildar eignir og urðu nr. 54 og 54a. Vorið 1917 fær Davíð að byggja inngönguskúr á norðurhlið, sem og að setja glugga á sömu hlið (sbr. Bygg,nefnd. Ak. 1917: nr. 440). Eftir það virðist engum sögum fara af húsinu í bókunum Bygginganefndar næstu áratugina en einhvern tíma á fyrri hluta 20. aldar var kvistur á suðurhúsi framlengdur til norðurs, þannig að nú mynda þakbrúnir norðurhluta og kvistur órofa heild.

Davíð og Þórdís – Smíðar, verslun og hússtjórnarkennsla – Fyrsta símtæki Akureyrar

Davíð Sigurðsson, trésmíðameistari og verslunarmaður, var fæddur í Kristnesi í Garðsárdal árið 1862 en uppalinn m.a. á Sigtúnum í Öngulsstaðahreppi, en þangað fluttu foreldrar hans, Sigurður Sigurðsson og Sigríður Hallgrímsdóttir þegar Davíð var á fyrsta ári (sbr. Stefán Aðalsteinsson 2019:1534). Smíðar nam Davíð hjá Árna Hallgrímssyni, móðurbróður sínum, á Garðsá og að því loknu, 1885, fluttist hann til Akureyrar. Ári síðar eignaðist hann hús í sunnanverðri Fjörunni, Pálshús svokallað, næst norðan þáverandi Akureyrarkirkju. Þar átti hann heima, ásamt fjölskyldu sinni í áratug, uns hann reisti nýtt hús á „landareign“ sinni. Davíð vann alla tíð við smíðar, húsasmíðar þar á meðal og kom að byggingu fjölmargra timburhúsa áratugina kringum 1900; m.a. margra húsa við Aðalstræti, íbúðarhússins að Grund og kirkjunnar að Einarsstöðum í Reykjadal og vann nokkuð með Sigtryggi Jónsson frá Espihóli, m.a. við byggingu Gagnfræðaskólans á Akureyri (Gamli Skóli; Menntaskólinn á Akureyri). Þá stundaði Davíð einnig verslunarstörf. Auk þess gegndi Davíð hinum ýmsu embættisstörfum, var m.a. á meðal stofnenda Iðnaðarmannafélags Akureyrar og kom einnig að stofnun Sparisjóðs Norðaustur - og Austuramts (sbr. [án höf] 1945:1). Þá sat hann í sóknarnefnd Akureyrarkirkju í áratugi og var einn af helstu forvígismönnum um byggingu Akureyrarkirkju hinnar nýrri. Segir sr. Friðrik J. Rafnar svo frá: Árið 1923 bar hann [Davíð Sigurðsson] fyrstur fram tillögu um byggingu nýrrar kirkju á Akureyri og um afhending kirkjunnar í hendur safnaðarins, og gáfu þau hjón þá 100 krónur, sem vera skyldi fyrsti vísir að byggingarsjóði hinnar nýju kirkju. Veldur sá jafnan miklu sem upphafinu veldur, og má því segja að Davíð hafi með þessari forgöngu sinni átt drýgstan þátt í því að kirkjubyggingarmál Akureyrar komust áleiðis. Gafst honum að lifa það að sjá nýja kirkju rísa, afhenta söfnuðinum til umsjár og fjárhalds (Friðrik J. Rafnar 1945: 4).

Davíð kvæntist árið 1901, Þórdísi Stefánsdóttur hússtjórnarskólakennara, frá Hjaltastað á Fljótsdalhéraði, en hún var fædd á Valþjófsstað í sömu sveit árið 1869. Þórdís nam hússtjórnun í Bretlandi og Noregi árin 1898-1900 (síðari veturinn í Noregi) en hafði áður numið sömu fræði að Ytri -Ey árin 1890-91. Þá stundaði hún hannyrða- og tungumálanám í Reykjavík 1895-96. Þaðan hélt hún til Akureyrar en þar kenndi hún við kvennaskóla einn vetur og gegndi þar stöðu skólastjóra veturinn 1897-98. Veturinn þar á eftir hélt hún, sem fyrr segir, til Bretlands í frekara nám. Þórdís mun hafa tekið sér hlé frá kennslunni fyrstu árin eftir að þau Davíð giftust en um 1920 hóf hún aftur störf við kennslu, sem handavinnukennari við Barnaskóla Akureyrar. Gegndi hún því starfi til ársins 1935 er hún lét af störfum vegna aldurs (sbr. Hannes J. Magnússon 1956:8).

Viðbygginguna, þ.e. Aðalstræti 54a, reisti Davíð sem verslunar- og smíðahús og bauð hann upp á ýmis konar varning í verslun sinni: Á haustin upp frá þessu fylltist búðin hjá Davíð af alls kyns vörum sem strandferðaskipin færðu honum. Þarna ægði öllu saman í verslunarhillunum, skóm, lömpum, ritföngum, tóbaki og klæðaströngum og guð má vita hverju. Í þetta hús var sett upp fyrsta símtækið þegar talsíminn hóf innreið sína á Akureyri árið 1906 (Hjörleifur Stefánsson og Hanna Rósa Sveinsdóttir 2012:55). Á gömlum ljósmyndum sést að á neðri hæð nyrðri hluta hafa verið síðir, margskiptir verslunargluggar. Mögulega hefur þeirri gluggasetningu verið breytt þegar Davíð seldi norðurhlutann árið 1929 og honum var breytt í íbúðir. Voru það nafnarnir Jakob Lilliendal og Jakob Magnússon sem keyptu hvor sína hæð norðurhlutans, sá fyrrnefndi efri hæð. E.t.v. hafa þeir breytt gluggum neðri hæðar en þess er ekki getið hjá bygginganefnd, né heldur kvists nyrst á suðurhluta.

Brunabótamatslýsing 1916 – Húsverðir Akureyrarkirkju hinnar eldri – Zontakvenna þáttur

Árið 1916 var húsið eða húsin metin til brunabóta. Suðurhlutinn, sem var sagður 10,8x6,9m á grunnfleti, 6m9m á hæð og með 13 gluggum. Þak er járnklætt. Húsið er sagt íbúðarhús með steinsteyptum kjallara undir, einlyft með porti, kvisti og háu risi. Austanmegin eru þrjár stofur, vestanmegin stofa, eldhús og búr og „veranda“ við suðurgafl með inngangi inn í húsið. Í risi voru þrjú herbergi undir suðurgafli, eitt kvistherbergi og eitt íbúðarherbergi og geymsla undir norðurstafni. (Herbergin undir suðurgafli hafa væntanlega verið eitt í miðju og tvö undir súð hvoru megin. Hvers vegna eitt herbergið er sérstaklega tilgreint sem íbúðarherbergi er örðugt að átta sig á, mögulega hafa leigjendur verið þar búsettir). Fjórir kolaofnar og ein eldavél voru í suðurhluta.

Norðurhluta var lýst sem „íbúðarhúsi áföstu við ofannefnt hús“, tvílyft á kjallara með lágu risi. Kjallari var „ekkert sundurhólfaður“, á neðri hæð var trésmíðaverkstæði að austan en íbúðarherbergi og forstofa að vestan. Á efri hæð voru tvö herbergi, austanmegin en vestanmegin eldhús og geymslupláss. Grunnflötur norðurhluta var sagður 7,5x6,9m, húsið 6,9m hátt og á því ellefu gluggar en innandyra voru tvær eldavélar og þrír kolaofnar (sbr. Brunabótafélag Íslands 1916: nr. 23).

Um áratugaskeið voru Davíð og Þórdís nokkurs konar húsverðir í Akureyrarkirkju hinni eldri. Segir Hannes J. Magnússon svo frá, í minningargrein um Þórdísi í Tímanum: Frú Þórdís var kirkjurækin, en ekki hampaði hún mikið skoðunum sínum í þeim efnum. Aðalstræti 54 var næsta hús við gömlu kirkjuna í Fjörunni. Og kannski hefir það verið tilviljun, að þau hjón sáu um kirkjuna að öllu leyti og létu sér mjög annt um hana. En þangað áttu þau mörg spor. Og þar hlýddu þau á helgar tíðir flesta eða alla helgidaga ársins, þegar messað var. Þeim hjónum var því mikill sjónarsviptir að því, þegar gamla kirkjan var rifin. Kirkjan var um marga áratugi óskabarn þeirra […]. Hannes J. Magnússon 1956: 8). Eflaust hefur Davíð ekki ætlast ekki til þess, er hann tveimur áratugum fyrr, lagði fyrstur manna fram tillögu um byggingu nýrrar Akureyrarkirkju, að sú gamla yrði rifin þegar sú nýja væri komin í gagnið. Höfum í huga, að þegar eldri kirkjan var rifin hafði Davíð haft hana fyrir augum daglega frá árinu 1886 eða í hartnær 60 ár. (Þá má geta sér þess til, að Davíð og Þórdís hafi verið lítt hrifin af því, að breska setuliðið gerði sig heimakomið í kirkjunni og notaði sem birgðageymslu). Akureyrarkirkja hin eldri, sem vill svo til að var jafnaldri Davíðs, vígð 1862, var rifin árið 1943.

Davíð og Þórdís áttu hér heima til æviloka, hann lést 22. febrúar 1945 en hún 7. apríl 1956. Eftir þeirra dag eignaðist Sigríður, dóttir þeirra, og tengdasonur, Zophonías Árnason tollvörður, frá Brekku í Svarfaðardal, húsið, þ.e. suðurhlutann. Árið 1965 keypti Zontaklúbburinn suðurhluta hússins af Sigríði Davíðsdóttir og hefur þar síðan átt sitt félagsheimili. Þannig hefur húsið aðeins tvisvar skipt um eigendur á um 130 árum, þar af önnur eigendaskiptin þegar húsið erfðist. Tíðari hafa eigendaskipti norðurhlutans verið, skv. Hjörleifi Stefánssyni (1986:100) eignast Jónas Jóhannsson efri hæð árið 1939 og Kristján Jónasson neðri hæðina árið 1942. Ellefu árum síðar eignast bræðurnir Björn og Jón Hermannssynir neðri hæðina og árið 1959 er Björn einnig skráður fyrir efri hæð. Hvort norðurhlutinn varð einn eignarhluti þá fylgir ekki sögunni, en alltént er þar komin ein íbúð árið 1986. Hafa ýmsir átt og búið í norðurhlutanum þessa tæpu öld frá því að Davíð Sigurðsson seldi hann.

Sem fyrr segir hefur Aðalstræti 54 verið félagsheimili Zontakvenna frá árinu 1965. Í húsinu er samkomusalur þeirra en íbúð á efri hæð, sem löngum hefur verið nokkurs konar húsvarðaríbúð. Tveir fulltrúar Zontakvenna segja svo frá í bók Kristínar Aðalsteinsdóttur, Innbær. Húsin og fólkið: Við Zontakonur keyptum Aðalstræti 54a árið 1965. Stefanía Ármannsdóttir [Aðalstræti 62] var safnvörður Nonnahúss til fjölda ára en hún og fjölskylda hennar bjó hér til 1985. Þá ákváðum við að neðri hæðin yrði félagsheimilið okkar en við leigjum salinn fyrir fundi og veislur.Talið er að Zontaklúbbur Akureyrar sé eini Zontaklúbbur í heiminum sem á eigið húsnæði. Það er okkur mikils virði að eiga húsið (Ragnheiður Hansdóttir og Ragnheiður Gestsdóttir (Kristín Aðalsteinsdóttir) 2017:64).

Aðalstræti 54 og 54a eru aldursfriðuð hús, eftir hinni svokölluðu 100 ára reglu, sem í gildi var á árunum 2012 til 2023 og er hluti varðveisluverðrar heildar, sem götumynd Aðalstrætis er. Húsið, báðir hlutar þess hafa hlotið afbragðs viðhald og hafa Zontakonur nýlega unnið að miklum endurbótum, m.a. endurnýjun glugga, auk þess sem forstofubygging að sunnanverðu var endurbyggð nánast frá grunni. Vorið 2025 hlutu eigendur Aðalstrætis 54 og 54a, Zontaklúbbur Akureyrar og Ann-Katrien Lecluyse og Leo Broers viðurkenningu Húsverndarsjóðs Akureyrar fyrir endurbætur á húsinu.

Meðfylgjandi myndir eru teknar 15. febrúar 2026 og 5. október 2014.

Heimildir:

Án höfundar. 1945. Davíð Sigurðsson trésmíðameistari. Í Íslendingi 11. tbl. 31. árg., 16. mars. Forsíða.

Brunabótafjelag Íslands. 1917. Virðingabók Brunabótafélags Íslands, Akureyrarumboð 1916-1917 . Varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: https://issuu.com/heradsskjalasafnakureyri/docs/f117_1_virdingabok_1916_1917?fr=sY2VhYTQzODI5ODU

Bygginganefnd Akureyrar. Fundargerðir 1857-1902. Fundur nr. 128, 6. júní 1896. Fundargerðir 1902-21. Fundur nr. 270, 7. júní 1904. Fundur nr. 290, 1. maí 1905. Fundur nr. 440, 25. apríl 1917. Óprentað, óútgefið; varðveitt á Héraðsskjalasafninu á Akureyri, aðgengilegt á vef safnsins: Gjörðabækur Akureyrarbæjar | Héraðsskjalasafnið á Akureyri

Friðrik J. Rafnar. 1945. Davíð Sigurðsson. Í Kirkjublaðinu 6. tbl. 3. árg. bls. 4.

Hannes J. Magnússon. 1956. Minning: Þórdís Stefánsdóttir. Í Tímanum 90. tbl. 40. Árg., 21. apríl. Bls. 8.

Hjörleifur Stefánsson. 1986. Akureyri: Fjaran og Innbærinn byggingarsaga. Reykjavík: Torfusamtökin.

Hjörleifur Stefánsson, Hanna Rósa Sveinsdóttir. 2012. Húsakönnun- Fjaran og Innbærinn. Pdf-skjal á slóðinni https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_153.pdf.

Kristín Aðalsteinsdóttir. 2017. Innbær. Húsin og fólkið. Akureyri: Höfundur gaf út.

Stefán Aðalsteinsson. 2019. Eyfirðingar. Akureyri: Sögufélag Eyfirðinga.

Ýmsar upplýsingar af vefnum m.a. islendingabok.is, manntal.is, herak.is og timarit.is.

• Bloggsíða Arnórs Blika: Hús dagsins