Tré vikunnar

Um trjárækt árið 1916

Sigurður Arnarson skrifar 22. apríl 2026 | kl. 12:45

TRÉ VIKUNNAR - 161

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Árið 2012 birtu þeir Bjarni E. Guðleifsson og Hallgrímur Indriðason grein í fyrra hefti Skógræktarritsins um Gömlu-Gróðrarstöðina. Þar segja þeir frá úttekt sem framkvæmdarstjóri Ræktunarfélags Norðurlands, Jakob H. Líndal, gerði á árangri trjáræktartilrauna félagsins frá því í byrjun tuttugustu aldar. Niðurstöður sínar birti Jakob í ársriti félagsins árið 1916. Félagarnir Bjarni og Hallgrímur sögðu greinina stórmerka enda væri þetta að öllum líkindum fyrsta uppgjör á trjáræktartilraunum sem gert hafði verið á Íslandi. Þetta vakti forvitni okkar og kom í ljós að þeir höfðu rétt fyrir sér. Greinin er allrar athygli verð og lýsir vel hugarfari, áhuga og framtíðarsýn frumkvöðlanna. Umfjöllun um tré vikunnar er byggð á þessari skýrslu frá 1916. Ekki er meiningin að endursegja allt sem þar er að finna enda er greinin nokkuð löng. Þess í stað viljum við vekja athygli á skrifunum og þeirri jákvæðni og bjartsýni sem þar er að finna. Það er mjög fróðlegt að sjá hvað ármenn skógræktar höfðu að segja. Sumt af því er kunnuglegt og stenst tímans tönn býsna vel. Greinina sjálfa má sjá á Tímarit.is.

Jakob H. Líndal. Myndina fengum við af síðunni Feykir.is.

Stutt lýsing

Grein sína nefndi Jakob Um trjárækt. Þar lýsti hann trjám sem þá uxu í Trjáræktarstöðinni, sem nú nefnist Minjasafnsgarðurinn, og Gróðrarstöðinni, sem nú gengur undir nafninu Gamla-Gróðrarstöðin. Um báða þessa garða höfum við ritað pistla og í þeim er vísað í þessi skrif Jakobs frá 1916. Nú beinum við kastljósinu sérstaklega að þessari merku grein. Greinin er nokkuð löng og ítarleg. Með myndum eru þetta tæplega 50 síður. Hún hefst á lýsingu á göngu um garðana og ekki er að sjá annað en Jakob hafi verið algerlega dolfallinn yfir því sem fyrir augu bar. Hann sagði að helst vildi hann geta sýnt öllum landsmönnum árangurinn en þar sem hann var á förum gat hann það ekki. Þetta brotthvarf hans frá Akureyri eru þau tímamót sem virðast hafa verið drifkraftur greinarinnar.

Þetta fallega hús hýsir starfsmenn Lands og skógar. Það var reist sem íbúðarhús við Gömlu-Gróðrarstöðina. Mynd: Sig.A.

Minjasafnsgarðurinn

Jakob lýsti garðinum og gönguferð um hann. Hann sagði að fyrst hefði verið sáð þar til trjáa árið 1900. Plönturnar voru því 16 ára og þaðan af yngri þegar greinin var skrifuð. Jakob lýsti trjágöngum á þennan hátt: „Það ljúkast upp yfir oss laufhvelfdir gangar beint áfram og til beggja hliða, svo háir og víðir, að laufskrúðið lykur sig saman langt yfir höfðum vorum. Það eru skuggar hið neðra, en langt hið efra gegnum laufhvelfinguna tindrar geislaskrautið sem tíbrá milli blaktandi blaða.“

Hvað ætli tré þurfi að vera orðin hávaxin til að vekja þessi hughrif? Sem betur fer eru upplýsingar um hæð trjánna í greininni. Því er hægt að svara þessari spurningu. Hæstu trén í þessum stórkostlegu trjágöngum, þar sem laufhvelfingin er langt yfir höfðum þeirra sem um þau ganga, voru reynitré sem voru 4,65 og 4,85 metrar á hæð.

Mesta aðdáun Jakobs vakti trjáplanta sem hann kallaði grenikónginn og var sáð til árið 1900 en gróðursett árið 1905. Hún var 2,45 m á hæð ellefu árum síðar. Jakob segir í greininni að þetta sé stærsta grenitré á Íslandi.

Grenikóngurinn í Trjáræktarstöðinni í ágúst 1916. Við hlið hans stendur fóstri hans Jón Stefánsson. „Hann tók við honum sem drenghnokka um álnarháum, en nú er hann vaxinn honum yfir höfuð“ sagði Jakob H. Líndal í grein sinni. Sjá má bárujárnsgirðingu að baki þeim kónginum og Jóni. Hún var reist til skjóls og var nær tveggja álna há að sögn Jakobs. Væntanlega var það Jakob H. Líndal sem tók myndina.

Í grein þeirra Bjarna og Hallgríms (2012) kemur fram að þá standi grenikóngurinn enn í garðinum og sé líklega elsta rauðgrenitré á Íslandi. Þeir sögðu að trúlega væri það hæsta tré sinnar tegundar í landinu. Enn stendur þetta tré í garðinum og samkvæmt mælingum Bergsveins Þórssonar er það nú 18,6 m á hæð. Mælingin var gerð 25. október 2025. Við Jökullæk á Hallormsstað var rauðgreni mælt árið 2020 sem hafði þá náð tuttugu metra hæð. Hæstu grenitré landsins eru aftur á móti komin yfir 30 metra hæð en þar er um sitkagreni að ræða. Þetta merkir að grenikónginum hefur verið steypt af stóli.

Tvær myndir af grenikónginum og félögum hans í Minjasafnsgarðinum 22. október 2025. Lerkitrén, sem sáð var til árið 1903, eru þarna líka. Hæsta rauðgrenið í garðinum er núna 18,6 m. Myndir: Hallgrímur Indriðason.

Í greininni lýsti Jakob einnig þeim trjám sem honum þótti hvað efnilegust í garðinum og sáð hafði verið til árið 1903. Hann lýsti þeim svona: „Þessi beinvöxnu grænu tré þarna eru lerkar*, ættaðir norðan úr Síberíu hinni köldu. Þeir sýnast líka una sér allvel í kuldanum hér á Íslandi, því þeir hafa vaxið best allra aðfluttra trjátegunda. Hækkað að meðaltali um 30 cm. á ári og einstök tré fulla alin.“

Neðst á blaðsíðunni er útskýrt hvað hann átti við er hann talaði um lerka. Það orð notaði hann sem fleirtölumynd af orðinu lerki sem hann hafði í karlkyni og beygist veikt: Lerki, lerka, lerka, lerka. Nú er lerki oftar haft í hvorugkyni: Lerki, lerki, lerki, lerkis. Af þessu má sjá að kynleiðréttingarferli er ekki nýtt fyrirbæri. Þarna stendur: *Lerki = Larix, lævirkjatré, barrfellir og síðan nöfnin sem tréð ber á dönsku, þýsku og ensku. Þetta hefur verið nauðsynlegt árið 1916 þar sem tegundin var nær óþekkt hér á landi. Lerkiheitið er enn notað en orðin lævirkjatré og barrfellir hafa dottið úr tísku. Jakob hafði orðið lerki í karlkyni og Hæsta lerkið í garðinum var 3,75 m á hæð, þrettán árum eftir sáningu og að þverleika voru trén orðin að fullgildum girðingastaurum, samkvæmt greininni. Við segjum nánar frá lerkinu hér að neðan í kafla um barrtré.

Mynd úr grein Jakobs sem sýnir eitt af hæstu trjánum í garðinum sem nú kallast Minjasafnsgarðurinn. Þetta er reynitré sem var 4,85 m á hæð 8. október 1916. Hæsta tréð í garðinum var, samkvæmt greininni, annað reynitré sem náð hafði 5,2 m hæð. Þykkasti stofninn á tré í garðinum var á gráreyni. Hann var með 36 cm ummál í álnarhæð. Alin er lengdin frá olnboga og fram að fingurgómi löngutangar.

Gamla-Gróðrarstöðin

Jakob (1916) skrifaði um Gróðrarstöðina sem seinna fékk nafnið Gamla-Gróðrarstöðin eins og við sögðum frá í pistli um hana og áður er nefndur. Mesta athygli Jakobs vöktu trjágöng sem lágu í norður frá íbúðarhúsinu í átt að verkfærahúsinu. Iðnaðarsafnið er því sem næst þar sem verkfæraskúrinn var áður. Í íbúðarhúsinu hefur starfsfólk Lands og skógar á Akureyri nú aðsetur sitt. Jakob sagði frá því að í göngunum austanverðum væri birki en reynir að vestanverðu. Birkinu var plantað árið 1905 og var 2,5-3,75 m á hæð. Reyninum var plantað árið 1910 og var tæplega 2 m á hæð árið 1916. Þar sem um 120 ár eru liðin frá því að trjánum í þessum göngum var plantað eru þau flest horfin. Hvorki birki né reynir verða nægilega gömul til að svona trjágöng endist í rúma öld. Þarna eru þó fáein tré, einkum birkitré, sem gætu upphaflega hafa prýtt göngin.

Mynd af Gömlu-Gróðrarstöðinni á Krókeyri úr grein Jakobs H. Líndal, framkvæmdastjóra Ræktunarfélags Norðurlands árið 1916. Myndin er tekin eftir trjágöngunum sem framkvæmdastjórinn hreifst svo af.

Aðeins standa fáein tré eftir úr þessum trjágöngum sem áður þóttu svo glæsileg. Þau sem eftir standa eru gömul og virðuleg en flest á fallandi fæti. Mynd: Sig.A.

Ræktunin

Jakob lýsti í greininni hvernig uppeldi trjáplantna var háttað á þessum tíma. Fræinu var sáð í beð sem afmörkuð voru með borðræmum eins og hann kallaði þær. Í sáðbeðinu voru plönturnar hafðar í tvö ár og var sumum þeirra skýlt með því að þekja þær lyngi. Síðan voru hinar ungu plöntur teknar upp og plantað í dreifbeð. Þar fengu plönturnar að vera í tvö til þrjú ár. Þá var þeim plantað „þar, sem þær eiga að vaxa, eða þá sendar eitthvað út í buskann, til þeirra, sem vilja og framkvæmd hafa til þess að byrja á trjáplöntun. Svona plöntum eigið þið að planta. Þær bíða minnstan hnekki við flutninginn meðan þær eru ungar.“

Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá því að þetta var skrifað en þetta er í fullu gildi hjá þeim sem sjálfir vilja sá og rækta trjáplöntur. Aftur á móti eru trjáplöntur framleiddar í miklum mæli í fjölpottabökkum nú á tímum og þá oftast plantað enn yngri en þarna er talað um. Við viljum þó benda á að betra er að forrækta viðkvæmar plöntur í einhver ár áður en þeim er plantað, rétt eins og gert var fyrir meira en 100 árum.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn.

Til baka í yfirlit