Tré vikunnar

Tré ölrakóngsins. Seinni hluti: Vist og notkun

Sigurður Arnarson skrifar 20. maí 2026 | kl. 09:00

TRÉ VIKUNNAR - 165

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Fyrir fáum vikum birtum við fyrri hluta pistils okkar um trjátegundina Alnus glutinosa (L.) Gaertn. Þann pistil hófum við á því að segja frá ljóði frá 1778 eftir þýska þjóðskáldið Goethe. Það ljóð er um ölrakónginn sem tældi til sín barn í skógi þar sem þessa tegund var að finna. Til að komast hjá því að taka afstöðu til þess hvort kalla beri tegundina rauðelri eða svartelri nefnum við pistilinn eftir þessum illa kóngi. Í Þessum pistli notum við frekar fræðiheitið Alnus glutinosa. Í fyrri pistlinum lýstum við trénu og hvernig það fjölgar sér og viðheldur. Þar sögðum við einnig frá nöfnum tegundarinnar. Hér förum við nánar yfir vistfræði trésins og hvar það er helst að finna. Svo segjum við frá því hvernig tréð hefur verið nýtt á Íslandi og úti í hinum stóra heimi.

Tré ölrakóngsins í mýrarjaðri í skosku fuglafriðlandi. Mynd: Sig.A.

Útbreiðsla og hitakröfur

Tegundin vex í votlendi og með fram stöðuvötnum, ám og lækjum um mestalla Evrópu, allt norður til 65˚N við Helsingjabotn í Finnlandi og upp í 1.200 metra hæð í Týról í Alpafjöllum. Elrið vex suður til Miðjarðarhafslanda og austur um Litlu-Asíu allt til Írans. Að auki vex það sunnan Miðjarðarhafs í Atlasfjöllum Afríku. Tegundin vex í Noregi allt norður að 64˚N en er þar hvergi að finna ofar en í 300 m hæð yfir sjávarmáli. Gráelri, Alnus incana, sem við höfum fjallað um, vex bæði norðar og hærra til fjalla en þessi tegund.

Mynd eftir Jan Kops frá 1822 sem sýnir helstu einkenni tegundar sem við fjöllum hér um. Auðveldast er að greina tegundina frá öðru elri á laufinu. Aðrar elritegundir á Íslandi hafa að jafnaði annað lag. Upphaflega mun myndin hafa birst í ritinu Flora Batava.

Á Bretlandseyjum er þetta eina innlenda tegundin en nokkrar aðrar tegundir eru þar í ræktun. Í Skotlandi vex tegundin allt upp í 500 til 600 m hæð yfir sjávarmáli. Þar vex elrið helst í fjallshlíðum mót suðri og suðvestri (Þorbergur Hjalti 2018) en á láglendinu vex það gjarnan við hin fjölmörgu vötn sem finna má í landinu og að sjálfsögðu við ár og læki. Við hæsta fjall Skotlands, Ben Nevis, vex þetta elri hærra en villt skógarfura á svæðinu. Hún vex hæst í um 300 m hæð en elrið í allt að 330 m hæð yfir sjávarmáli.

Kræklótt elri við lítinn læk í Skotlandi. Skosk tré af þessari tegund geta verið æði fjölbreytt í útliti. Búast má við að það sama eigi við um Ísland þegar ræktun trjánna eykst. Mynd: Sig.A.

Þessi tegund er af flestum talin hitakærari en gráelri og vex að jafnaði sunnar en það. Þannig er því til dæmis háttað í Evrópuhluta Rússlands samkvæmt Smirnova og félögum (2017). Þorbergur Hjalti (2018) telur að málið sé ekki alveg svona einfalt. Hann segir að maður að nafni McVeans hafi sagt frá því árið 1953 að það sé ekki skortur á sumarhita sem ræður því að gráelri vaxi að jafnaði norðar en tré ölrakóngsins heldur ráði vetrarþol meiru. A. glutinosa þrífst ekki ef meðalhiti er undir frostmarki í sex mánuði eða lengur. Á Íslandi þarf að fara upp á hálendið til að finna slík svæði en á láglendi er meðalhiti undir frostmarki í um núll til fjóra mánuði á ári. Ef það er frekar vetrarkuldi en sumarhiti sem takmarkar útbreiðslu trés vikunnar ætti það að geta þrifist við heppileg jarðvegsskilyrði um nánast allt láglendi Íslands nema á annesjum. Samkvæmt því ætti kuldi ekki að hindra ræktun þessarar elritegundar á Íslandi. Hvort heldur það er vetrarkuldi eða sumarhiti sem hefur meira um þetta að segja má halda því fram að í Evrópu sé gráelri tegund barrskóganna og kaldra vetrarmánaða á meðan tegund vikunnar er tré vetrarmildra laufskóga. Þó þolir þessi tegund allt niður í 50° frost í takmarkaðan tíma, en það getur þó verið misjafnt eftir kvæmum (Þorbergur Hjalti 2018).

Þetta tré heiðrar ölrakónginn með því að standa allaufgað í Hveramýri í Hrunamannahreppi 19. október 2025 þegar öll önnur tré hafa fellt laufið. Mynd: Helga R. Einarsdóttir.

Elrikjarr

Þegar tegundin vex við erfið skilyrði myndar hún frekar kjarr en tré. Að auki getur hún viðhaldið sér með stofnskotum eins og íslenska birkið. Þetta leiðir til þess að oft verða til margstofna tré eða þykkni af trjástofnum sem vaxa þétt án þess að ná endilega tiltakanlega mikilli hæð. Diana Wells (2010) segir frá því í sinni bók að svona þykkni trjástofna geti vaxið þar sem fátt annað vex. Hún kallar það alder-carr. Þarna er komið norrænt orð sem við þekkjum vel. Aldercarr merkir bókstaflega elrikjarr. Þar sem tegund vikunnar er eina elritegundin sem vex villt á Bretlandseyjum á þetta fyrst og fremst við um þessa tegund.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn.

Til baka í yfirlit