Að bjarga heyi. Skáldin um landlæsi

Í þessum pistli skoðum við málin út frá öðru sjónarhorni. Við skoðum hvað sum af okkar ástkæru skáldum hafa haft um málið að segja. Sum hafa skrifað um málaflokkinn en önnur hafa skrifað um hugsunarhátt þeirra sem afneita sannleikanum. Þau skrif má sem best heimfæra á samdaunasýkina sem lýst var í áðurnefndum pistlum þótt þau eigi reyndar við um margt fleira. Þessi pistill er aðeins sýnishorn af því sem skáldin hafa skrifað um efnið en er ekki ætlað að vera tæmandi úttekt.

Skógar og reyndar einnig skógleysi hafa lengi verið listamönnum hugleikið viðfangsefni. Náttúran öll, þar með talið skógar eða skortur á þeim, eru eilífðaruppspretta frumlegrar sköpunar. Það á ekki bara við um íslenska listamenn. Listmálarinn Claud Monet sagði að ríkuleg fjölbreytni í verkum hans kæmi frá náttúrunni því hún væri uppspretta innblástursins. Ef til vill segjum við seinna meira frá slíkri uppsprettu sem erlendir listamenn hafa nýtt sér en í þessum pistli skrifuðum við lítillega um innblástur frumkvöðla íslenskrar málaralistar.

Nú birtum við sýnishorn ljóða og lausamáls eftir sum af okkar virtustu skáldum. Fyrir fram verðum við þó að biðjast forláts á þeim kynjahalla sem sést í pistlinum. Við vitum samt vel að konur hafa skrifað um ásýnd landsins en því miður rifjaðist lítið af því upp þegar þessi pistill var í smíðum. Það verður að skrifast á heilaþoku höfundar.

Til gamans byrjum við á nokkrum landsþekktum vísum frá þeim tíma þegar setið var yfir fé. Þær eru ortar þegar ekki tíðkaðist að beita fé á land í annarra eigu án leyfis. Þetta sést á vísunum því í þeim kemur fram að hjarðanna var gætt. Það hlutverk var oft í höndum barna. Ef til vill er skortur á vörsluskyldu skömminni skárri en barnaþrældómurinn sem kraumar undir í sumum þessara vísna.

Síðan segjum við frá sýn nokkurra skálda og höfum kaflana í aldursröð skálda sem sagt er frá. Fjölmörg ljóð hafa verið samin sem gætu átt heima í þessum pistli en við birtum bara sýnishorn.

Um lausagöngu

Á þeim tíma sem setið var yfir fé var ákveðin vörsluskylda búfjár við lýði. Ekki þótti sanngjarnt eða eðlilegt að sauðfé fengi að ráfa frjálst og eftirlitslaust um og valda tjóni þar sem því sýndist. Sauðfé var ekki beitt á land nágranna þannig að segja má að stjórnlaus lausaganga hafi ekki hafist á Íslandi fyrr en hætt var að mjólka ærnar og færa frá. Nokkuð misjafnt er hvenær fráfærur lögðust af og stjórnlaus lausaganga hófs. Fór það meðal annars eftir landshlutum, sveitum og einstökum bæjum. Þó má segja að í kringum fyrra stríð hafi verið hætt að mjólka ær í kvíum víðast hvar en á sumum stöðum hafi sá siður ekki lagst af fyrr en eftir seinna stríð. Síðasti smali á Íslandi var Kristján Bersi Ólafsson sem síðar varð skólameistari í Flensborgarskóla í Hafnarfirði. Hann sat yfir fé á Kirkjubóli í Bjarnardal í Önundarfirði allt til ársins 1951 (Sigurður 2002). Má miða við það ártal sem árið sem stjórnlaus lausaganga á láglendi varð óskrifuð regla á landinu. Rétt er þó að nefna að fyrir þann tíma var ekki setið yfir fé á afréttum nema í seljum þar sem ær voru mjólkaðar.

Alla tíð hafa verið ákvæði í lögum sem ætlað er að stemma stigu við lausagöngu þótt illa gangi að fara eftir þeim á okkar tímum. Samt er því haldið fram á tyllidögum að sauðfjárbændur fylgist með hverri á og því ætti beitarstjórnun að vera fremur einföld ef vilji er fyrir hendi. Frá þessu sögðum við í þessum pistli. Vísurnar í þessum kafla eru ekki í neinni sérstakri röð.

Bíum bíum bamba
börnin litlu þamba
fram um fjallakamba
að leita sér lamba.
(Þjóðvísa)

Hann Tumi fer á fætur
við fyrsta hanagal
að sitja yfir ánum
lengst inní Fagradal.
(Freysteinn Gunnarsson)

úr koti og höll.
Léttfættu lömbin skoppa
um laut og völl. 

Smalar í hlíðum hóa
sitt hvella lag.
Kveður í lofti lóa
svo léttan brag.
(Margrét Jónsdóttir)

(Steingrímur Thorsteinsson)

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn.