Pistlar

Vistkerfisþjónusta

Sigurður Arnarson skrifar 11. febrúar 2026 | kl. 16:00

TRÉ VIKUNNAR - 151

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Á fögrum síðsumarsdegi er fallegt og fróðlegt að ganga um Kjarnaskóg. Sjá má börn að leik. Sum eru við Brunnána á meðan önnur klifra upp í tré eða eru á skipulögðum leiksvæðum. Í skóginum eru fjölskyldur á gangi sem njóta þess sem hann hefur upp á að bjóða. Sumir tína allskonar ber á meðan aðrir leita sveppa. Enn aðrir skoða fugla og njóta þess að heyra í þeim. Ef til vill má rekast á glókoll, svartþröst, gráþröst, krossnef eða skógarsnípu. Þetta eru allt saman frekar nýlegir landnemar í íslenskum skógum sem við höfum sagt frá í pistlum okkar. Þeir eiga líf sitt skógum að þakka. Auðvitað eru þarna líka skógarfuglar sem hafa verið öldum saman á landinu. Aðrir gestir skógarins skoða tré og runna um leið og þeir velta fyrir sér hvernig skipuleggja skuli sumarbústaðaland, garð eða skógarreit. Ef til vill má sjá par í rómantíska rjóðrinu eða barnaafmæli á einu af leiksvæðunum (það er ekki tilviljun að þetta er nefnt í sömu andrá). Hugsanlega má rekast á heilan bekk af börnum sem njóta fræðslu og útivistar í skóginum. Sumir eru í skóginum vegna þess hversu skýlt þar er. Fólk sést ef til vill að hlaupa, ganga eða hjóla sér til heilsubótar og til að ná upp eða viðhalda þreki um leið og það veltir fyrir sér hvenær fyrsti snjórinn falli svo hægt sé að fara á gönguskíði. Aðrir eru í leikjum eins og frisbí eða í boltaleikjum eins og blaki.

Vörpulegir eldriborgarar heimsækja Kjarnaskóg reglulega. Þar á meðal er vaskur gönguhópur sem kemur tvisvar í viku á öllum árstímum og nýtur blíðunnar. Í skóginum er alltaf logn. Myndir: Ingólfur Jóhannsson.

Allt þetta og svo miklu meira er hluti af vistkerfisþjónustu skógarins. Sömu eða svipaða sögu er hægt að segja úr öllum ellefu reitum félagsins og reyndar flestöllum skógarreitum landsins ef út í það er farið.

Þótt þetta sé hluti af því sem skógurinn hefur uppá að bjóða er þetta svo léttvægt á vogarskálum þjóðhagsreikninga að þetta kemur hvergi fram í þeim.

Í þessari viku beinum við sjónum okkar að vistþjónustu skóga. Við nýtum öll ýmiss konar þjónustu sem vistkerfi náttúrunnar veita. Fyrir utan það sem nefnt er hér að ofan má nefna náttúruauðlindir og ýmis náttúruleg ferli. Þetta er það sem við köllum þjónustu vistkerfa. Mikilvægt er skerða ekki lífsgæði fjöldans með því að fórna vistþjónustu fyrir stundarhagsmuni fárra. Þjónustan er ómissandi fyrir okkur öll enda byggist afkoma mannkyns á náttúruauðlindum. Rétt er að halda því til haga að skógurinn sjálfur hefur engan sérstakan áhuga á því hvort eða hvernig hann getur þjónað okkur. Það verður því að teljast ákaflega mannhverf hugsun að tala um vistkerfisþjónustu. En ef til vill hjálpar þetta hugtak okkur að skilja betur hversu mikilvæg náttúran er út frá okkar sjónarhóli og fyrir okkur. Þegar við fórnum hlutum hennar bitnar það að endingu á okkur sjálfum.

Myndir úr ljósaskiptagöngu í Garðsárreit haustið 2025. Þar voru heimsmálin krufin við varðeldinn þegar myrkrið færðist yfir. Myndir: Ingólfur Jóhannsson.

Hnignun vistkerfa heima og á heimsvísu

Síðastliðna hálfa öld hefur maðurinn valdið sífellt hraðari og víðtækari breytingum á vistkerfum jarðar. Stærra og stærra land fer undir vegi, bæi og borgir. Jafnvel á svæðum þar sem ekki er nein fólksfjölgun virðast bæir og borgir stækka með auknu álagi á umhverfið.

Margir þættir valda álagi og breytingum á vistkerfum. Má meðal annars nefna tilraunir til að afla fæðu, ferskvatns, viðar, trefja og eldsneytis fyrir tegundina sem telur sig vitiborna. Þetta hefur leitt til umtalsverðra breytinga á líffjölbreytni sem að meginhluta eru óafturkræfar. Vistkerfum hefur hnignað, bæði til lands og sjávar, en oft er hnignunin það hæg að við tökum ekki eftir henni.

Þessi mynd er tekin á Íslandi en ofnýting vistkerfa þekkist víða um heim. Land í svona lélegu ástandi hefur afar takmarkaða möguleika til að veita vistkerfisþjónustu. Samt heldur ofnýtingin áfram eins og sjá má. Hún er meira að segja ríkisstyrkt. Mynd: Sig.A.

Breytingar á vistkerfum hafa í mörgum tilfellum bætt velferð og efnahag manna. Að minnsta kosti sumra þeirra. Ávinningurinn kostar sitt en kostnaðarins er sjaldnast getið. Ef ekki verður breyting á getur þessi þróun á heimsvísu aukið fátækt og vanlíðan hjá vissum hópum. Reyndar hefur það raungerst víða um heiminn. Græðgin mun draga umtalsvert úr þeirri þjónustu sem komandi kynslóðir geta notið frá vistkerfum jarðar. Vistkerfum heimsins hefur víðast hvar hrakað eins og við þekkjum svo vel á Íslandi. Þjóðin lifði en skógurinn dó.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn

Til baka í yfirlit pistla