Kóngagífur og fleiri risar

Erlend nafnasúpa

Fræðiheiti þessarar tegundar er Eucalyptus regnans F. Muell. Þar sem við höfum áður skrifað um gífurviði í nokkrum pistlum fjöllum við ekkert um ættkvíslarheitið Eucalyptus að þessu sinni. Þess í stað vísum við á eldri pistla sem finna má hér ásamt umfjöllun um ýmsar aðrar framandi tegundir. Aftur á móti er ástæða til að segja frá seinni hluta tvínefnisins. Regnans er úr latínu og merkir einvaldur eða sá, sú eða það sem ræður. Orðið er gjarnan notað yfir konunga. Nafnið mun fyrst hafa verið notað á þessa tegund árið 1871 af Þjóðverjanum Ferdinand von Mueller (1825 – 1896). Þess vegna er skammstöfun á nafni hans höfð aftan við fræðiheiti tegundarinnar hér að ofan. Hann taldi reyndar að kóngagífur væri ekki sjálfstæð tegund heldur afbrigði af E. amygdalina. Það var annar grasafræðingur, Ástrali að nafni James Hamlyn Willis (1910 – 1995) sem sýndi fram á að þetta væri sjálfstæð tegund. Hann skilgreindi og lýsti samtals 64 nýjum tegundum á starfsævi sinni og þar á meðal kóngagífri.

Þjóðverjinn Mueller valdi þetta fræðiheiti því tegundin er gífurlega hávaxin og það er eins og hún ríki yfir öðrum trjám í skóginum. Tegundin er kóngurinn í áströlskum skógum.

Heimamenn í Ástralíu nota ýmis heiti á þetta tré. Þar í álfu þekkist að nota fræðiheitið Eucalyptus en það er ekki algengasta heitið. Það heiti er þó notað af mörgum enskumælandi þjóðum á ættkvíslina í heild og reyndar einnig í mörgum öðrum tungumálum. Þetta er svipað og þegar við tölum um víði án þess að tilgreina nánar hvaða tegundir um sé að ræða. Andfætlingar okkar nota fjölmörg nöfn á tegundina. Er það vel viðeigandi því algengt er innan konungsfjölskyldna að hver og einn beri fjöldann allan af nöfnum og helst marga titla líka. Fyrir það fyrsta má nefna að viður þessara trjáa er stundum nefndur Tasmanian oak eða tasmaníueik. Þetta tré er samt alveg óskylt eikartrjám.

Þegar Evrópubúar tóku að flytja til Ástralíu sáu þeir náttúru sem um flest var ólík því sem þeir þekktu. Svo er að sjá að ef menn litu augum eitthvað sem minnti á heimahagana, þá notuðu þeir nöfnin að heiman. Þegar þeir sáu stór tré með löngum, mjóum laufum virðast þeir hafa hugsað heim og munað eftir asktrjám eða Fraxinus spp. Þess vegna tóku þeir upp á að kalla þetta tré fjallaask eða mountain ash. Sama heiti hefur verið notað í Norður-Ameríku yfir reynivið, Sorbus aucuparia.

Svo er eins og landnemarnir, eða afkomendur þeirra, hafi áttað sig á því að börkur þessara trjáa er allt öðruvísi en á asktrjám. Þá fóru þeir að nota orðið ræmubarkartré eða stringbark tree. Nú er það orð frekar notað um hóp trjáa sem hafa þess háttar börk frekar en aðeins þessa tilteknu tegund.

Snemma kom að því að Ástralir fóru að kalla þessa ættkvísl gúmmítré eða gum trees. Þá urðu til nöfn sem vísuðu í það og orðið ræmugúmmí eða stringy gum varð til. Svo var það þannig að margir andfætlingar okkar áttuðu sig á því að þessi tegund vex gjarnan á rakari stöðum en margir ættingjarnir. Best virðist trénu líka við að vaxa þar sem rakinn er mikill og þá vex það af miklum þrótti. Þá varð til heitið mýrargúmmí eða swamp gum. Það heiti er algengast í Tasmaníu. Á meðal annarra nafna sem sést hafa á þessum slóðum má nefna: White mountain ash, giant ash, giant gum-tree og spurious blackbutt. Öll þessi heiti eru notuð yfir þessa sömu tegund. Þess vegna getur verið freistandi að nota viðurkennt fræðiheiti til að koma í veg fyrir misskilning.

Íslensk heiti

Þótt kóngagífur eigi ekki mikla möguleika á að þrífast í íslenskri náttúru hefur hann fengið nöfn á íslensku eins og mörg önnur merkileg tré. Íðorðabanki Árnastofnunar gefur upp heitin tröllagúmviður og samheitið tröllaskur. Orðin byggja á þeirri gömlu hefð að kenna ættkvíslina við tröll og tala um tröllatré eða tröllaviði. Seinni hluti orðanna er svo beinþýddur úr þeirri ensku sem heimamenn í Ástralíu brúka stundum. Orðabankinn notar gjarnan orðið gúmviður sem heiti á tegundir ættkvíslanna en við höfnum því. Óskar Ingimarsson notar orðið tröllaskur yfir tegundina í þýðingu sinni á bókinni Einkalíf plantna (1995) eftir David Attenborough. Hann gefur upp heitið konungsgúmtré sem vænlegt samheiti. Við höfum ákveðið að nefna ættkvíslina gífurviði eins og útskýrt var í fyrri pistlum okkar um ættkvíslina. Til að draga úr hættu á misskilningi notum við ekki heiti sem vísa í aðrar ættkvíslir trjáa og kennum því tréð hvorki við gúmmítré né asktré.

Fyrri hluti heitisins tekur einfaldlega mið af fræðiheitinu. Þannig fáum við nafnið kóngagífur en konungsgífur kemur einnig til greina. Þetta eru prýðisgóð nöfn og hæfa þessum risum vel. Þau eru einnig í anda tillögu Óskars Ingimarssonar sem nefnd var hér að framan.