Þröngsýni, sjúkdómur hinna

Þröngsýni er áhrifamikið fyrirbæri eða kvilli. Flest þekkjum við einhvern sem þjáist af honum en fá okkar kannast við einkennin hjá sjálfum sér.

 

Þröngsýna fólkið er nefnilega yfirleitt hitt fólkið.

 

Við sjáum þetta svo skýrt. Fólk sem hlustar ekki. Hefur ákveðið fyrirfram hvað er rétt. Les helst bara það sem staðfestir eigin skoðanir og umgengst helst fólk sem er sammála því. Við sjálf erum auðvitað öðruvísi. Við höfum einfaldlega kynnt okkur málin og komist að réttri niðurstöðu.

 

Þarna er heilinn dálítið slóttugur. Við höfum nefnilega tilhneigingu til að taka betur eftir upplýsingum sem styðja það sem við trúum og vera tortryggnari á það sem gengur gegn því. Þetta kallast staðfestingarhneigð (e. confirmation bias). Og því sterkari sem sannfæringin verður, því auðveldara getur orðið að flokka heiminn í tvo hópa. Fólk sem skilur málið og fólk sem þarf greinilega að kynna sér það betur.

Menntun veitir enga örugga vörn. Gáfað fólk getur verið stórkostlega þröngsýnt. Það hefur jafnvel stundum ákveðið forskot því það er svo öflugt í að rökstyðja eigin skoðanir.

 

Vandinn er því ekki aðeins að við vitum of lítið. Stundum er vandinn að við erum of viss um það sem við teljum okkur vita.

 

Þarna er ákveðin sjálfvirkni í starfssemi heilans, ekki ósvipað og þegar ákveðið lag klingir óumbeðið í kollinum á okkur allan daginn.

 

Hvernig í ósköpunum getum við varist þessu?

 

Góð byrjun er að spyrja sjálfan sig: Hvað þyrfti að koma fram til þess að ég skipti um skoðun?

 

Ef svarið er „ekkert“, þá er kannski ekki lengur um skoðun að ræða heldur trúarjátningu.

 

Það má líka prófa erfiðari æfingu með því að setja fram bestu rökin fyrir skoðun sem maður er ósammála. Enn erfiðara er að hlusta á manneskju sem hugsar öðruvísi án þess að nota tímann meðan hún talar til að undirbúa næsta svar.

 

Víðsýni felst nefnilega ekki í því að vera sammála öllum. Hún felst í því að geta sagt: Ég hef skoðun. Ég hef rök fyrir henni. En mér gæti skjátlast.

 

Og kannski er besta vörnin gegn þröngsýni sú örlítið, óþægilega hugsun að þröngsýna manneskjan í herberginu gæti stundum verið maður sjálfur.