Birki og beit

Rétt er að nefna að birki er sú trjátegund sem mest er plantað af á Íslandi þessi misserin. Því er bæði plantað þar sem ætlast er til að upp vaxi birkiskógar eða -kjarr og þar sem væntanlega verða blandskógar. Því er einnig plantað til skrauts í jaðra skógræktarsvæða.

Þessi litla þekja birkiskóganna er gjörbreyting á ásýnd Íslands frá því sem var þegar landið var numið. Misjafnt er hvaða forsendur menn gefa sér þegar reynt er að reikna út hversu miklir skógar hafa verið hér á þeim tíma og því eru tölurnar á nokkuð breiðu bili. Nú er talið að um 25% til 40% lands hafi verið vaxið birkiskógi við landnám. Að auki bendir margt til þess að birkiskógarnir hafi verið vöxtulegri á landnámsöld en síðar varð. Engin ástæða er til að efast um orð Ara fróða um að landið hafi verið viði vaxið milli fjalls og fjöru og að sá viður hafi fyrst og fremst verið birki. Ef tiltækar heimildir og rannsóknir eru skoðaðar ber allt að sama brunni. Má nefna frjókornarannsóknir í mýrum og mólögum, öskulagarannsóknir, kolagrafir á sandbornum auðnum, fornminjar við hálendisbrúnina, skráðar frásagnir ásamt máldögum og fornbréfum, örnefni og bæjarnöfn, landlýsingar, fornsögur og jafnvel orðsifjafræði ásamt skógarleifunum sjálfum sem dæmi um forna skóga (Sigurður 2002). Allt rennir þetta stoðum undir fullyrðingar um að landið hafi verið skógi vaxið. Vísindamenn hafa sýnt fram á að Ari fróði hafði rétt fyrir sér.

Hér á landi má áætla að um 80% birkiskóganna séu beittir að minnsta kosti hluta beitartímans. Margir þessara skóga þola vel beit en aðrir síður. Skógarnir eru hluti af stærri vistkerfum og beitinni er sjaldnast stýrt sérstaklega nema að litlu leyti. Það breytist varla fyrr en komið verður á vörsluskyldu búfjár og fjáreigendur verða aftur gerðir ábyrgir fyrir búfé sínu. Hér er bráðmerkileg grein eftir Hafliða Halldórsson (2025) sem er framkvæmdastjóri upprunamerkisins Íslenskt lambakjöt. Í greininni segir hann: „Á bak við hvert læri og hvern hrygg standa sauðfjárbændur sem beittu og fylgdust með hverju dýri . . .“. Þetta hljóta að teljast góðar fréttir ef sannar eru. Þar sem sauðfjárbændur fylgjast með hverju dýri er þeim væntanlega í lófa lagið að beita hvorki fé sínu á land sem ekki þolir beit né á land í eigu annarra. Það síðartalda tengist meðal annars þeirri staðreynd að eignarréttur er friðhelgur samkvæmt stjórnarskrá eins og haft er eftir Trausta Hjálmarssyni, formanni bændasamtakanna, í þessari frétt. Því má ætla að stýra megi beitinni þannig að hún valdi ekki öðrum landeigendum tjóni og skaði hvorki birkiskóga né aðra skóga. Vilji er allt sem þarf. Við höfum að sjálfsögðu fulla trú á að vilji meginþorra sauðfjárbænda sé að ástunda góða búskaparhætti. Þegar þetta er allt saman haft í huga þykir okkur rétt að skoða aðeins samspil birkiskóga og beitar.

Endurnýjun birkis

Til að beitin skaði ekki birkiskógana er gott að hafa í huga að birki er ekki sérstaklega langlíf tegund. Elstu stofnar bjarka landsins verða varla nema um 120 til 180 ára gamlir en sumir falla enn yngri. Má sem dæmi nefna að í þessum pistli sögðum við frá því að í Geirstaðaskógi innarlega í Viðborðsdal fundust hvergi birkistofnar sem náð höfðu 80 ára aldri þegar Friðþór Sófus Sigurmundsson og fleiri rannsökuðu skóginn árið 2013. Skógurinn þar hefur sjálfsagt verið til frá því fyrir landnám. Innan þess tímaramma sem aldur standandi trjáa veitir verður skógurinn að fá tækifæri til að endurnýja sig á einn eða annan hátt. Eins og sjá má á mynd úr skóginum í þessari grein hefur það gengið vel.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn