Gráelri frá Evrópu – Annar hluti

Nafnið

Í þessari grein förum við eftir þeirri gömlu og nánast horfnu málvenju að hafa eitt heiti yfir tegundina og annað yfir einstök tré eins og við sögðum frá í þessum pistli. Við notum heitið elri yfir tegundir og þar með köllum við þessa tegund gráelri. Þegar við fjöllum um einstök, stæðileg tré tölum við um ölra.

Fyrri liður orðsins gráelri (eða gráölur) vísar í hinn gráa lit sem einkennir laufblöðin. Á efra borði eru þau mött og græn eða grágræn að lit en neðra borðið er lóhært og grátt. Seinni hluti tvínefnisins Alnus incana merkir gráhvítur og vísar í hárin á neðra borði laufanna. Þegar líður á sumarið dregur úr þessari hæringu og einkennið verður þá minna áberandi. Á haustin er stundum enga hæringu að finna á laufinu.

Hinn slétti börkur, sem einkennir tegundina, er einnig mjög grár á litinn. Hann dugar alveg til að gefa tegundinni nafn þótt fræðiheitið vísi í laufblöðin. Meira að segja greinarnar eru gráar á gráelri. Að vísu eru árssprotarnir gjarnan brúnir en þeir grána með tímanum.

Lýsing

Að öllu jöfnu myndar gráelrið fremur lágvaxið tré með breiða krónu. Ef aðstæður eru góðar, til dæmis gott aðgengi að súrefnisríku vatni en ekki of blautum jarðvegi, geta trén orðið mjög há. Þannig fræddi Hrafn Óskarsson okkur á því að samkvæmt mælingum skógfræðinema í september árið 2023 var gráölur í Múlakoti orðinn 21,2 m (Hrafn 2025). Í erlendum lýsingum segir að gráelri geti orðið allt frá fimm metra háum runnum upp í 25 metra há tré. Eldri tré geta sem best haft stofnþvermál upp á 50 cm í brjósthæð en oft eru þau mun mjórri (Árni 2017).

Það þekkist að gráelri myndi margstofna, hávaxna runna. Einkum gerist það við erfiðar aðstæður. Þar sem gráelri getur sett mikil rótarskot myndar það stundum þykkni af stofnum en mikill einstaklingsmunur virðist vera á því hversu mikil rótarskotin verða. Sjálfsagt skipta bæði erfðir og umhverfi þar máli. Sá sem þetta skrifar plantaði einu sinni þremur trjám af gráelri í ófrjótt land í Skriðdal. Þessar plöntur voru frá þremur mismunandi stöðum í Noregi. Aðeins eitt þessara trjáa fór nánast strax að setja rótarskot. Því miður var þessum trjám rutt í burtu vegna vegagerðar. Því er ekki hægt að segja til um hvort þau hefðu öll sett rótarskot ef þau hefðu fengið að vaxa nægilega lengi.

Laufin eru egglaga eða næstum hnöttótt og alltaf ydd. Þau eru mattgræn og tennt. Nýtt lauf á vorin og fyrri part sumars er gjarnan rauðbrúnleitt. Kemur það jafnvel upp um tegundina. Áberandi er að við enda hvers æðastrengs er hver tönn tennt aftur. Æðastrengjapör eru níu til fjórtán og laufleggir eru rúmlega eins til tveggja cm langir og ögn dúnhærðir (Lystigarður Akureyrar 2025).

Stöku sinnum má sjá einstaka blað taka á sig gula haustliti en algengara er að blöðin falli græn af trjánum eða verði brún í miklum frostum, rétt eins og hjá öðru elri. Oft stendur gráelri grænt á haustin löngu eftir að önnur tré hafa fellt laufið. Þannig er það til dæmis á myndinni hér að neðan enda er einkennið ekki bundið við Ísland.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn