Krossnefur og frændur hans

Guðmundur Páll Ólafsson (2005) spáði því í bókinni Fuglar í náttúru Íslands að í framtíðinni yrði helsti vaxtarbroddur nýrra varpfugla á Íslandi í hópi skógarfugla og nefndi sérstaklega barrtré í því sambandi. Svo virðist sem Guðmundur Páll hafi haft rétt fyrir sér. Þá hafði glókollur verið hér í um áratug og nú hefur hann komið sér vel fyrir á landinu. Líta má á hann sem skilgetið afkvæmi greniskóga. Hin síðari ár hefur silkitoppa sést hér æ oftar en hana má einnig finna í bland- eða barrskógum. Sama má segja um skógarsnípu sem nú má líklega telja til varanlegra varpfugla í barrskógum landsins þótt fáliðuð sé og svo auðvitað krossnef, Loxia curvirostra L. Pistill vikunnar fjallar um hann og náfrændur hans.

Allir þessir fuglar kjósa sér helst barrskóga sem heimkynni og auðguðu ekki fánu landsins nema fyrir tilstilli barrtrjáa.

Lýsing

Krossnefur er sérkennilegur fugl af finkuætt, Fringilidae. Hann telst ekkert sérstaklega stór fugl en miðað við aðrar finkur er hann óvenjustór.

Krossnefur er með hlutfallslega stóran haus og stóran gogg. Hjól þróunar hafa snúist þannig að goggurinn er sérhæfður til að opna köngla barrtrjáa og ná í fræ sem þar er að finna. Skoltarnir ganga á misvíxl til að auðvelda verkið. Af þessum sérkennilega goggi fær fuglinn nafn sitt og þessi sami goggur gerir ættkvísl fuglsins auðþekkta en til eru fleiri tegundir innan hennar með svipaðan gogg. Stélið er stutt og fuglinn virkar nokkuð bústinn og kubbslegur.

Töluverður breytileiki er í lit fuglanna en að jafnaði er auðvelt er að þekkja kynin í sundur. Karlfuglinn er hárauður, dumbrauður eða rauðgulur á litinn en sjaldan grænleitur. Hann er að jafnaði með skærrauðan gump en stél og vængir eru dökkir.

Utan varptíma eru fuglarnir félagslyndir. Hópar þeirra fljúga gjarnan með nokkuð bylgjóttu fluglagi um trjátoppana og hafa hátt. Þegar þeir finna álitlega köngla verða þeir hljóðir á meðan þeir opna þá og éta úr þeim fræið (Jóhann Óli 2025). Stundum losa þeir könglana og fljúga með þá á afvikinn stað til að éta úr þeim.

Þar sem fuglinn hefst gjarnan við í efstu greinum barrtrjáa getur verið erfitt að koma auga á hann í trjátoppum hárra trjáa. Þeir þurfa þó reglulega að koma niður á jörðina til að fá sér eitthvað að drekka. Þá er karlfuglinn að jafnaði nokkuð áberandi með sína rauðu liti.

Helgisögn

Krossnefur hefur ekki verið það lengi á Íslandi að hér hafi skapast um hann neinar sagnir svo höfundi sé kunnugt um. Öðru máli gegnir þar sem fuglinn er algengari. Sumar þessara sagna tengjast útliti hans. Þannig segir Sigurður Ægisson (2022) frá því að í Bæheimi og víðar í Evrópu sé til merkileg helgisögn tengd fuglinum. Hún sýnir okkur að fuglinn nýtur víða mikilla vinsælda. Sagan segir að upphaflega hafi krossnefurinn verið dökkur að lit og nef hans hafi í engu verið frábrugðið goggum annarra fugla. Hann var staddur á Golgata fyrir um 2.000 árum og varð vitni að því þegar Jesú var negldur á krossinn. Þessi meðferð hugnaðist fuglinum ekki. Því reyndi hann að draga út naglana bæði úr höndum og fótum fórnarlambsins. Við það skekktist nefið og hefur verið svona síðan. Úr sárunum draup blóð á fuglinn svo bringa hans varð rauð. Fuglinn gafst samt ekki upp fyrr en í fulla hnefana. Þá hafði blóðið úr Kristi litað allan fuglinn.

Meira á vef Skógræktarfélagsins. Smellið hér til að sjá allan pistilinn