Að lesa um afa

Bókin „Skapti í Slippnum“ eftir Braga Sigurjónsson er ævisaga langafa míns, Skapta Áskelssonar skipasmiðs, athafnamanns og stofnanda Slippstöðvarinnar á Akureyri.

Ég hef lesið þónokkrar bækur. En ég hef aldrei lesið bók sem mér þótti jafn vænt um og þessa. Ég átti það til að gleyma því að ég væri í raun að lesa um afa, þar sem sögurnar gripu mann og settu mann vel í hans spor eins og bestu ævisögur gera.

Ég fékk aldrei að hitta langafa minn. Hann lést ellefu árum áður en ég fæddist. Samt hafði ég alla tíð heyrt sögur af honum. Sögur margar sem lifðu í fjölskyldunni líkt og þegar Slippstöðin sá um byggingu flugstöðvarinnar við Akureyrarflugvöll og afi sendi reikning fyrir „eitt stykki flugturn“, það var auðvitað sóun að vera að flækja málin af óþarfa.

Skapti var pabbi afa míns, Halla, Hallgríms Skaptasonar. Við afi vorum miklir vinir. Margar af mínum barnæskuminningum eru heima hjá ömmu og afa í Hamratúni, þar sem ég sat oft við tölvuna hans og skoðaði gamlar ljósmyndir sem hann hafði eytt ótal klukkustundum í að skanna inn svo þær myndu ekki glatast. Hann vissi að sögur fjölskyldunnar skipta máli. Að minningarnar eru ekki sjálfgefnar heldur að þær þurfa að vera varðveittar.

Við misstum ömmu og afa með rúmlega árs millibili. Amma Heba lést síðari hluta árs 2021. Afi fylgdi henni í sumarlandið rúmu ári síðar, í september 2022.

Að missa þau var minn fyrsti raunverulegi missir. Fyrsta skiptið sem fólk sem hafði staðið svo traust í lífi mínu, var allt í einu horfið. Í barnshuganum er eins og slíkir einstaklingar muni alltaf vera til staðar. Að tíminn nái ekki til þeirra.

En tíminn nær jú til okkar allra.

Þegar ég hugsa til baka er það sem ég sé kannski mest eftir, ekki bara að hafa misst þau, heldur að hafa ekki fengið meiri tíma til að kynnast sögu þeirra betur. Ég get sagt frá stóru dráttunum í lífi þeirra. En smáatriðin, litlu augnablikin, sögurnar sem segja hver manneskjan raunverulega var langar mig að þekkja.

Kannski var það þess vegna sem ég fann að tíminn var kominn til að lesa bókina um afa Skapta.

Að kynnast manni sem ég hafði vitað af allt mitt líf en aldrei raunverulega þekkt.

Við lesturinn fann ég ekki bara fyrir tengslum sem langafabarn hans. Ég fann mig í karakter hans, bæði kostum hans og göllum.

Afi Skapti var framkvæmdamaður í sinni hreinustu mynd. Hann framkvæmdi ekki bara vegna þess að það var skynsamlegt. Hann framkvæmdi vegna þess að hann gat bókstaflega ekki gert annað. Það var drifkraftur í honum sem leyfði honum ekki að sitja kyrrum.

Þessa tilfinningu þekki ég.

Ég hafði bara aldrei áður getað sett hana í orð fyrr en ég las hvernig hann lýsti sinni eigin athafnaþörf.

Við höfum stundum tilhneigingu til að halda að við séum þau fyrstu sem upplifum ákveðna þrá. Að ákveðnar hugsanir eða löngun til að skapa, byggja eða framkvæma séu eitthvað sem tilheyrir okkar kynslóð.

En sannleikurinn er sá að flest hefur áður verið.

Mun ég skilja eftir mig jafn stór spor og hann gerði? Það veit ég ekki. Enn er nokkur tími í að svara þeirri spurningu.

En það sem ég veit er hversu heppinn ég er að hafa þessa innsýn í líf hans. Að geta lært af manni sem lifði áður en ég fæddist: hvernig hann tókst á við áskoranir, hvernig hann byggði upp það sem hann trúði á, og hvernig hann lifði lífinu á sínum eigin forsendum.

Ég hugsa til þess með ákveðinni sorg að börnin mín munu aldrei fá að hitta ömmu Hebu og afa Halla. Ég get varla ímyndað mér hvernig lífið hefði verið ef ég hefði ekki fengið að kynnast þeim.

En kannski er það hlutverk hverrar kynslóðar.

Að halda sögunum á lofti.

Ég mun reyna mitt besta til að segja börnunum mínum frá þeim. Að segja sögurnar eins og þær voru sagðar mér. Svo þau geti kynnst þeim á sama hátt og ég kynntist afa Skapta.

Og kannski, einhvern daginn, munu þau sjá eitthvað af sjálfum sér í þeim og geta lært af því hvernig amma Heba og afi Halli horfðu á lífið og hvernig þau lifðu eftir sinni sanfæringu dag eftir dag.

Birgir Orri Ásgrímsson er háskólanemi.