Hagaskógrækt

Eins og við höfum sagt áður, meðal annars í pistlinum sem nefndur er hér að ofan, en einnig í pistli um birki og beit er vel mögulegt að beita skóga ef þess er gætt að ofbeita þá ekki. Þótt það sé vissulega sjaldgæft er villtum skógum enn eytt á Íslandi með beit og við erum engu bættari þótt við reynum að draga fjöður yfir þá staðreynd. Búfjárbeit sem skemmir skóga flokkum við ekki sem hagaskógrækt. Ábyrg landnýting er ekki aðeins landeigendum til hagsbóta heldur er hún í þágu loftslags, lífríkis og samfélags. Með skógi má skapa góð skilyrði fyrir beit húsdýra og því getur beinlínis verið mjög heppilegt fyrir húsdýraeigendur að rækta hagaskóga. Hún kemur vel til greina ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt. Skógar geta stuðlað að uppskeruaukningu og veitt skjól sem stuðlar að betri orkunýtingu og vellíðan búfjár. Aftur á móti þykir okkur flestum eðlilegt að beita ekki skóga í eigu annarra án leyfis og ofbeit ætti hvergi að líðast. Því er beitarstýring lykilatriði þegar fjallað er um hagaskógrækt.

Í þessum pistli munum við skoða kosti beitar í skógum en það má þó ekki skera umfjöllun um gallana svo mikið við nögl að draga mætti þá ályktun að skógarbeit væri alltaf til bóta. Það er hún ekki. Í pistlinum skoðum við hvaða skilyrði þurfa að vera til staðar til að skógarbeit gangi upp á sjálfbæran hátt, hvaða tegundir gætu verið heppilegar og hvernig standa ber að hagaskógrækt. Því miður eru til sáralitlar rannsóknir á þessu efni á Íslandi en ýmsar vísbendingar hafa þó safnast í reynslubanka skógræktarmanna, bænda og annarra landnotenda. Með lagni getur skógrækt og beit farið saman. Þá er lykilatriði að skipuleggja skóga með beit í huga og stýra beitinni svo hvorki skógarnir né búpeningur hljóti skaða af.

Alþjóðlegt samhengi

Áhugi á hagaskógrækt hefur aukist í Norður-Evrópu á síðustu áratugum. Að hluta til stafar það af þörf á fjölbreyttari tekjumöguleikum fyrir hefðbundna matvælaframleiðendur en áhugi á meiri líffjölbreytni og almenn ást á umhverfismálum skiptir einnig máli. Þessi hugsunarháttur hefur teygt sig yfir Atlantsála og alla leið til Íslands. Gera má ráð fyrir að hugmyndafræðin muni hafa áhrif á Íslandi á næstu árum og áratugum enda eru forsendurnar þær sömu hér á landi og erlendis.

Í erlendum bókum og vefsíðum má finna umfjöllun um það sem á ensku er kallað Agroforestry. Það hefur verið þýtt sem búnaðarskógrækt á íslensku. Hún byggir á því að planta trjám samhliða hefðbundnum búskap til að auka framleiðni og sjálfbærni. Trén eiga að stuðla að aukinni líffjölbreytni og bæta hag villtra dýra og búpenings með auknu skjóli og öðrum jákvæðum áhrifum sem skógar hafa á vistkerfi jarðar enda er líffjölbreytni hvergi meiri í þurrlendisvistkerfum en í skógum. Gróflega má skipta búnaðarskógrækt í tvennt. Annars vegar ræktun skjólbelta og hins vegar ræktun trjáa í beitilandi. Það síðarnefnda köllum við hagaskógrækt.

Stundum skarast ræktun skjólbelta og hagaskógrækt dálítið en í þessum pistli beinum við augum okkar að því síðartalda. Á ensku hefur þetta verið nefnt silvopastoral systems eða woodpastures og má finna fjölbreytt efni þessu tengt með því að setja þessi hugtök í leitarglugga leitarvéla á netinu. Hugtökin ná yfir nýtingu skóglenda til kjötframleiðslu og breytir ekki öllu hvort um náttúrulega skóga eða ræktaða skóga er að ræða. Hugtakið hagaskógrækt nær þó aðeins yfir ræktaða skóga sem ætlaðir eru til beitar en beit í villtum skógum og beit án leyfis í plöntuðum skógum er annars konar skógarbeit. Sumt fólk í útlöndum hefur gengið svo langt að segja að eðlilegt megi telja að nær allur landbúnaður ætti að tengjast trjá-, skóg- og skjólbeltarækt. Það yrði til hagsbóta fyrir vatnsbúskap, húsdýrin, villta fugla, ásýnd lands og aðra ræktun. Er þó aðeins fátt eitt nefnt. Viðnámsþróttur landsins eykst og sama má segja um uppskeruna. Þegar allt er talið er svona ræktun til bóta fyrir búið sjálf. Ekki er annað að sjá en þetta eigi ekkert síður við á Íslandi en í öðrum löndum.