Tré vikunnar

Ættkvísl hlyntrjáa

Sigurður Arnarson skrifar 16. september 2026 | kl. 10:30

TRÉ VIKUNNAR - 182

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Sen-no-Rikyu var þjóðþekktur temeistari í Japan á sextándu öld. Þá tíðkaðist ekki að fá sér eitthvert skyndite heldur var allt gert eftir ströngum hefðum og siðum. Þannig er það enn á betri heimilum Japans. Eitt haustkvöld þegar Sen-no-Rikyu hafði sópað garðinn samkvæmt sgildandi siðvenjum og gert allt hreint og fágað fyrir tedrykkju kvöldsins leit hann yfir svæðið og sá að svona fínpússað var umhverfið óspennandi og of gelt fyrir fróma tedrykkju. Því náði hann í tvö eða þrjú rauð laufblöð sem hann hafði nýlokið við að sópa í burtu og lét á mosavaxna jörðina. Það var punkturinn yfir I-ið þannig að samverustundin yfir tedrykkjunni varð eins fáguð og hugsast gat (Wells 2010).

Þetta er lítið dæmi um mikilvægi hlyntrjáa og laufanna sem á þeim vaxa.

Pallur í dönskum garði sem er undir japönskum áhrifum. Í stærra kerinu er japanshlynur, Acer palmatum. Það er samt óvíst að þarna sé stunduð tedrykkja. Við brjótum ekki landslög með því að nefna hvaða drykkur er drukkinn þarna á kvöldin. Mynd: Sig.A.

Staða

Margar hlyntegundir eru taldar með mikilvægustu tegundum í ræktun í skógum og borgarumhverfi víða um heim. Sumar tegundirnar eru ræktaðar til timburframleiðslu og til skjóls. Finna má ýmsar tegundir í einkagörðum, almenningsgörðum og sem götutré í Evrópu, Norður-Ameríku og Asíu. Mikil fjölbreytni einkennir ættkvíslina í stærð, lögun og blaðgerð. Sumar tegundir eru notaðar í limgerði en aðrar sem stakstæð tré eða runnar af ýmsum stærðum. Að auki mynda margar þeirra frábæra haustliti og nokkrar hafa svo mikið sykurinnihald í æðum sínum að úr því er framleitt ljúffengt hlynsýróp. Aðrar mynda hunang sem gagnast býflugum. (Dansereau 2026). Fjölmargar tegundir eru mjög skrautlegar. Fjölbreytni í krónulögun, barkarlit, greinalit, gerð bruma, blaðlit og blaðlögun er mikil.

Garðahlynur, Acer pseudoplatanus, á horni Eyrarvegs og Ránargötu á Akureyri. Við sögðum frá þessu tré í sérstökum pistli sem sjá má hér. Mynd: Sig.A.

Í þessari litlu pistlaröð okkar höfum við áður fjallað um nokkrar hlyntegundir og munum halda því áfram. Hér hefur þeim öllum verið safnað saman ásamt pistlum um önnur eðallauftré. Við höfum fjallað um randahlyn, A. pensylvanicum, og næfurhlyn, A. griseum sem hugsanlega gætu þrifist hér á landi. Einnig höfum við sagt frá sykurhlyn, A. saccharum, sem er þjóðartré Kanada og að sjálfsögðu höfum við einnig greint frá hinum íslenska vænghlyn, A. askelssonii. Hann óx villtur á Íslandi fyrir löngu en hvarf af landinu á ísöld og skildi eftir sig leifar sem nú eru steingervingar. Þessi upptalning er ekki tæmandi en gefur ákveðna hugmynd um fjölbreytnina. Í vinnslu eru pistlar um hlyntegundir sem þrífast prýðilega á Íslandi.

Steingervingar af laufblaði vænghlyns frá Þrimilsdal við Hreðavatn. Myndina fengin úr þessari ritgerð eftir Margréti Theódóru Jónsdóttur.

Fræðiheiti

Franski grasafræðingurinn Joseph Pitton de Tournefort (1656 – 1708) notaði heitið Acer yfir hlyntré árið 1700 og tók orðið beint úr latínu. Á því eðla tungumáli getur orðið acer merkt beittur eða skarpur. Væntanlega hafa latínumenn haft laufblöð garðahlyns eða enn frekar broddhlyns í huga með sína skarpleitu blaðenda þegar ættkvíslin hlaut nafn (Árni 2012). Wells (2010) segir að heitið geti einnig vísað í hina skörpu haustliti sem einkenna svo margar tegundir ættkvíslarinnar og að viður hlyntrjáa hafi verið nýttur í spjót og lensur. Það hafi einnig getað haft áhrif. Að lokum segir hún að Grikkir hafi notað laufin til að draga úr skörpum verkjum í sárum. Allt gæti þetta hjálpast að þótt blaðendarnir dugi alveg til að gefa ættkvíslinni nafn.

Margar hlyntegundir, eins og þessi japanski hlynur í Skotlandi, hafa skarpa blaðenda og skarpa haustliti. Mynd: Sig.A.

Þetta heiti notaði Tournefort yfir ættkvíslinni sjö árum áður en Carl von Linné, sem einnig gekk undir nafninu Carl Linnæus (1707 – 1778) fæddist. Linné var höfundur tvínafnakerfisins og varð fyrstur manna til að lýsa ættkvíslinni af nákvæmni og skipta henni upp í skilgreindar tegundir. Það gerði hann árið 1753 þegar hann birti níu nöfn yfir einstakar tegundir í tímamótaverki sínu Species Plantarum. Þar á meðal voru bæði garðahlynur, Acer pseudoplatanus og broddhlynur A. platanoides. Þessar tvær hlyntegundir skipa væntanlega fyrsta og annað sætið yfir hlyntré sem ræktuð eru á Íslandi. Þá eru runnar ekki meðtaldir. Fræðiheiti þessara tegunda bera hugmyndaflugi Linnés ekkert sérstaklega fagurt vitni. Báðar eru þær kenndar við platanvið sem á latínu kallast Platanus. Laufblöð þessara tveggja hlyntegunda líkjast vissulega laufblöðum platans og vísa heitin í það. Að öðru leyti eru þessar trjátegundir talsvert ólíkar.

Sigurður Arnarson er í stjórn Skógræktarfélags Eyfirðinga.

Smellið hér til að sjá allan pistilinn: Ættkvísl hlyntrjáa

Til baka í yfirlit