Akureyrarmódelið: Endurvakið og endurbætt

Við feðgar, sem báðir erum læknar með áratuga reynslu af störfum í heilbrigðisþjónustu á Akureyri, höfum ákveðið að leggja okkar af mörkum fyrir Viðreisn í komandi bæjarstjórnarkosningum. Sýn okkar á málefni fólks með skerta sjálfsbjargargetu er skýr: Hver og einn á að fá aðstoð eftir sínum þörfum til að bæta eða viðhalda andlegri, félagslegri og líkamlegri færni. Fólk á að geta búið sem lengst við aðstæður sem því henta og það ræður sjálft yfir.

Arfleifð sem má ekki glatast

Lög um reynslusveitarfélög voru samþykkt á Alþingi 1994 og var Akureyri eitt þeirra. Í kjölfarið tók bærinn við verkefnum frá ríkinu; málefnum fatlaðra, aldraðra og rekstri heilsugæslunnar og heimahjúkrunar. Helstu markmið voru að færa þjónustuna á eina hendi og gera hana skilvirkari. Svo vel tókst til í stórum dráttum að Akureyri var talið um tíma í fararbroddi í þjónustu við fatlaða og aldraða og til varð hugtakið Akureyrarmódel um þetta fyrirmyndar kerfi annarra sveitarfélaga. Það byggðist á þremur grunnstoðum: þverfaglegri teymisvinnu, þjónustu á einni hendi og þjónustu á forsendum notenda. Reynslan varð sú að þetta var ekki bara falleg hugmyndafræði heldur skynsamlegt og mannlegt skipulag. Með betri samþættingu þjónustunnar varð ábyrgðin skýrari, minni hætta varð á að fólk lenti á milli kerfa og enginn fjárhagslegur hvati var lengur til staðar í kerfinu til að ýta fólki á milli mismunandi úrræða eða þrýsta einstaklingum jafnvel í flóknari og dýrari úrræði sem ríkið greiddi fyrir. Til varð ný nálgun og upp úr þessu varð til dæmis til “Ráðgjöfin heim” þar sem fagfólk studdi fólk til sjálfstæðis í eigin umhverfi í stað þess að einblína á stofnanavæðingu.

Kerfi sem er að molna

Það kom skýrt fram í lögunum um reynslusveitarfélög að fjármögnun flutnings verkefna frá ríki til sveitarfélaga skyldi ekki hafa í för með sér kostnaðaraukningu eða skerðingu á réttindum íbúa viðkomandi sveitarfélags. Hins vegar urðu vanefndir þar um upphafið af niðurbroti Akureyrarmódelsins. Akureyrarbær gaf frá sér rekstur heilsugæslunnar í árslok 2013, starfsemi “Ráðgjöfin heim” fór minnkandi, rekstur hjúkrunarheimila færðist sömuleiðis frá bænum í kjölfar mikillar þrautargöngu varðandi kostnað og árið 2021 tók einkaaðili (Heilsuvernd) við þeim rekstri. Við þetta bætist að Heilbrigðisstofnun Norðurlands (HSN) hefur nú ákveðið að hætta heilsueflandi heimsóknum til aldraðra.

Allir helstu kostir Akureyrarmódelsins hafa glatast. Ábyrgðin er nú sundruð á milli þriggja aðila og samvinna þessara aðila takmörkuð við vikulega fjarfundi.

Viðsnúning til hins betra

Við í Viðreisn viljum finna leiðir til að endurreisa það besta úr Akureyrarmódelinu og aðlaga það nútímanum:

1. Stórefling samþættrar heimaþjónustu: Við viljum þverfaglegt endurhæfingarteymi í anda „Ráðgjöfin heim“. Markmiðið er valdefling og sjálfshjálp fremur en einhliða umönnun. Með því að grípa snemma inn í drögum við úr þörf á dýrari úrræðum síðar.

2. Aukin dagþjálfun: Ekki bundin við veggi hjúkrunarheimila. Dagþjálfun á að rjúfa félagslega einangrun og viðhalda færni. Kyrrseta og einvera flýta fyrir hnignun. Brýn þörf er að skoða sérsniðnar lausnir og viljum við skoða að koma á fót heilsusetri fyrir einstaklinga með heilabilun, Parkinson, MS og fleiri taugasjúkdóma. Markviss þjálfun, virkni, félagsskapur og ráðgjöf á einum stað, í umhverfi hannað fyrir þeirra þarfir.

3. Endurvekja heilsueflandi heimsóknir: Við mótmælum ákvörðun HSN um að hætta heilsueflandi heimsóknum til 80 ára og eldri. Félagslegir þættir og forvarnargildi þessara heimsókna er ótvírætt. Við sjáum forvarnir sem eina af meginstoðum heilbrigðisþjónustu og þessar heimsóknir geta skipt sköpum til að grípa vandamál snemma.

4. Lífsgæðakjarni: Við viljum hrinda af stað vinnu við nýjan lífsgæðakjarna fyrir eldra fólk. Þar sjáum við fyrir okkur hentugar íbúðir á vegum óhagnaðardrifinna leigufélaga, aðstöðu fyrir félagsstarf og skrifstofustarf EBAK (félag eldri borgara á Akureyri), dagþjálfun, heilsurækt, iðju- og sjúkraþjálfun og aðra heilbrigðisþjónustu. Nálægð við aðra nauðsynlega þjónustu og verslun.

5. Frístundastyrk fyrir alla: Við sjáum frístundastyrk fyrir 67 ára og eldri sem fjárfestingu í lýðheilsu. Svo að hann virki hvetjandi fyrir sem flesta viljum við skoða möguleikann á að hann verði ótekjutengdur og skráningarferlið einfaldað.

Gerum Akureyri aftur að fyrirmynd annarra sveitarfélaga í skipulagi á þjónustu fyrir fólk með skerta sjálfsbjargargetu.

Þóroddur Ingvarsson er svæfinga- og gjörgæslulæknir, og skipar 3. sæti á lista Viðreisnar fyrir bæjarstjórnarkosningarnar á Akureyri 16. maí.

Ingvar Þóroddsson er heimilis- og endurhæfingalæknir og eldri borgari. Hann skipar 22. sæti á lista Viðreisnar á Akureyri.